Enfal Suresi 30 “Hani, inkârcılar seni bağlayıp bir yere hapsetmek ya da öldürmek veya seni yurdundan çıkarmak için tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kurarken, Allah da karşı tuzak kuruyordu. Allah tuzağı boşa çıkaranların en güçlüsüdür.”
Enfal Suresi 63 “Ve onların kalplerini uzlaştırdı. Sen, yeryüzündekilerin tümünü harcasaydın bile, onların kalplerini uzlaştıramazdın. Ama Allah, aralarını bulup onları uzlaştırdı. Çünkü O, üstün ve güçlü olandır, hüküm ve hikmet sahibidir.”
Hadîd 4 “…Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı görmektedir.”
Tegābün 4 “Göklerde ve yerde olanları bilir; gizlediklerinizi de açığa vurduklarınızı da bilir. Allah göğüslerin özünü bilendir.”
En‘âm 59 “Gaybın anahtarları O’nun yanındadır; onları O’ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı bilir. O’nun bilgisi dışında bir yaprak dahi düşmez…”
Hûd 123 “Göklerin ve yerin gaybı Allah’a aittir. Bütün işler O’na döndürülür. Öyleyse O’na kulluk et ve O’na tevekkül et. Rabbin yaptıklarınızdan habersiz değildir.”
Secde 5 “Gökten yere kadar işi O tedbir eder; sonra o iş… O’na yükselir.”
Tegābün 11 “Allah’ın izni olmadan hiçbir musibet meydana gelmez…”
İnsan 30 “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
Âl-i İmrân 26 “De ki: Ey mülkün sahibi Allah’ım! Sen mülkü dilediğine verir, mülkü dilediğinden çekip alırsın. Dilediğini aziz eder, dilediğini zelil edersin. Hayır, senin elindedir. Şüphesiz sen her şeye kadirsin.”
A’raf 128 “Şüphesiz yeryüzü Allah’ındır. Kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Sonuç müttakilerindir.”
Bakara 251 “…Allah insanların bir kısmını diğerleriyle savmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah âlemlere karşı lütuf sahibidir.”
A’raf 182-183 “Ayetlerimizi yalanlayanları, bilmeyecekleri yerden derece derece helâke yaklaştıracağız. Onlara mühlet veriyorum. Şüphesiz benim düzenim sağlamdır.”
Ra‘d 11 “…Şüphesiz bir toplum kendilerinde olanı değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez. Allah bir topluma kötülük dilediğinde artık onu geri çevirecek yoktur…”
Bu ayetleri tek tek değil, aynı hakikat tasavvurunun parçaları olarak birlikte okuduğumuzda, oldukça farklı bir tarih ve siyaset okuması ortaya çıkıyor. Buradan belirli güncel aktörler hakkında “Allah kesinlikle şunu yapacaktır” şeklinde gayba ilişkin hükümler çıkarmak doğru olmaz. En‘âm 59 zaten gaybın anahtarlarının Allah'ın yanında olduğunu söylüyor. Fakat ayetlerden hareketle hangi tür sonuçların mümkün olduğunu, insanların hesaplarının hangi mekanizmalarla tersine dönebileceğini ve bugün çok güçlü görünen süreçlerin kendi sahiplerinin amaçlamadığı hangi sonuçları üretebileceğini düşünmek mümkündür.
Burada ilk ayrım tam da budur: Kehanette bulunamayız; fakat sünnetleri, ihtimalleri ve oluş mekanizmalarını okuyabiliriz.
Bu ayetler birlikte okunduğunda ilk sarsılan düşünce, tarihin yalnızca görünen aktörlerin iradeleriyle meydana geldiği düşüncesidir. İnsanlar karar verir, örgütlenir, sermaye biriktirir, teknoloji geliştirir, devlet kurar, savaş çıkarır, ittifak oluşturur, propaganda yapar, toplumları yönlendirmeye çalışır ve gelecek tasarımları geliştirirler. Enfâl 30 bunu inkâr etmiyor; tam tersine insanların gerçekten mekr ettiğini, yani hesap yaptığını, tedbir aldığını ve hedeflerine ulaşmak için yöntem geliştirdiğini söylüyor. Fakat aynı ayet, onların hesaplarının içinde bulunmayan başka bir irade ve tedbir alanının varlığını ortaya koyuyor.
Dolayısıyla insanın yaptığı plan gerçektir; fakat planının sonucu üzerindeki egemenliği gerçek değildir. Bu ayrım günümüzü anlamak bakımından olağanüstü önemlidir.
Bir aktör bir süreci başlatabilir fakat sürecin bütün sonuçlarını yönetemez. Bir teknoloji üretilebilir fakat teknolojinin toplumda oluşturacağı ikinci ve üçüncü derecedeki sonuçlar üreticisinin iradesinden bağımsızlaşabilir. Bir savaş başlatılabilir fakat savaşın hangi devletleri güçlendireceği, hangi ittifakları çökerteceği, hangi toplumları uyandıracağı başlangıçtaki hesabın tam tersine dönebilir. Bir ekonomik düzen kurulabilir fakat o düzen zamanla kendisini kuranların iktidarını aşındırabilir. İnsanları kontrol etmek amacıyla oluşturulan bir iletişim sistemi, kontrol edilmek istenen insanların birbirlerini bulmasını sağlayabilir.
Burada “niyet - araç - süreç - sonuç” arasında insanların sandığı kadar doğrusal bir ilişki olmadığını görüyoruz. Ayetlerin işaret ettiği büyük kırılma tam burada başlıyor.
İnsan plan yapar; fakat planın bütün değişkenlerine sahip değildir.
Enfâl 30'u En‘âm 59 ve Tegābün 4 ile birlikte okuduğumuzda çok çarpıcı bir epistemolojik asimetri ortaya çıkar. İnsan plan yaparken yalnızca bildiklerini kullanır. Allah ise gizleneni de bilir, açığa vurulanı da bilir; insanların içlerinden geçeni de bilir; karada ve denizde olanı bilir; yaprağın düşüşü dahi ilminden çıkmaz. Bu durumda insan ile Allah'ın “tedbiri” arasındaki fark yalnızca kudret farkı değildir. Aynı zamanda bilgi farkıdır.
Bir devlet yüz değişken üzerinden hesap yapabilir. Çok gelişmiş bir yapay zekâ milyonlarca değişkeni değerlendirebilir. Fakat gelecekte doğacak bir insanın ne yapacağını, henüz kurulmamış bir ilişkinin neye dönüşeceğini, bugün önemsiz görünen bir olayın yirmi yıl sonra hangi sonucu doğuracağını, milyonlarca insanın kalplerindeki değişimin hangi eşikte toplumsal harekete dönüşeceğini kuşatamaz.
Enfâl 63 burada başka bir değişkeni işin içine sokuyor: Kalpler.
“Yeryüzündekilerin tümünü harcasaydın onların kalplerini uzlaştıramazdın.”
Demek ki tarih yalnızca maddi güçlerin hareketinden oluşmuyor. İnsanların güvenleri, korkuları, sevgileri, nefretleri, sadakatleri, umutları, imanları, birbirlerine bakışları da tarihsel değişkenlerdir ve bazen milyarlarca doların yapamadığını kalplerin beklenmedik biçimde değişmesi yapabilir.
Buradan günümüze ilişkin oldukça ilginç muhayyel senaryolar çıkabilir. Mesela dünyadaki büyük güçlerin toplumları daha kolay yönetmek amacıyla giderek daha gelişmiş dijital gözetim ve yönlendirme sistemleri kurduklarını düşünelim. Amaç davranışları tahmin etmek, insanları kategorilere ayırmak, tüketimi yönlendirmek, siyasi davranışları ölçmek ve toplumsal hareketleri önceden kestirmek olsun.
Sistem başlangıçta olağanüstü başarılı olabilir.
Fakat aynı teknoloji zamanla devletlerin, şirketlerin ve elitlerin geçmişte görünmez kalabilen davranışlarını da görünür hale getirebilir. Belgeler yayılabilir, karar zincirleri izlenebilir, çelişkiler karşılaştırılabilir, insanlar farklı ülkelerde birbirlerini bulabilirler. Böylece kontrol amacıyla kurulmuş altyapı, hesap sorulabilirliğin altyapısına dönüşebilir. Plan başarılı olmuştur. Ama maksat başarısız olmuştur.
Bu, Enfâl 30'un düşündürdüğü tarihsel tersine dönüş biçimlerinden biridir.
Başka bir ihtimal düşünelim.
Bir küresel ekonomik sistem üretimi birkaç büyük merkezin kontrolünde toplamak ister. Bunun için sermaye, lojistik, teknoloji ve veri yoğun biçimde merkezileştirilir. Bir süre sistem gerçekten olağanüstü güçlü görünür. Fakat merkezileşmenin kendisi sistemi kırılganlaştırır. Tek bir lojistik kriz yüzlerce sektörü durdurur. Bir enerji problemi onlarca ülkeye yayılır. Bir finansal kriz küreselleşir. İnsanlar bunun üzerine yerel üretime, bölgesel ticarete, küçük ağlara ve alternatif ekonomik yapılara yönelmeye başlarlar.
Bu defa merkezileştirme girişimi âdemi merkezîleşmeyi doğurmuştur. Yine araç başarılı, nihai sonuç tersinedir.
Bakara 251'in “insanların bir kısmını diğerleriyle defetme” ilkesini buraya yerleştirdiğimizde başka ihtimaller belirir.
Bir güç aşırı büyür.
Rakipleri birbirleriyle ihtilaflıdır. Fakat bu gücün büyümesi hepsini tehdit etmeye başlayınca daha önce yan yana gelmesi düşünülemeyen aktörler ortaklaşabilir. Böylece güç sahibi aktörün büyümesi, onu dengeleyecek koalisyonun sebebi haline gelir. Yani kendi gücünü artıran davranış aynı zamanda karşı gücü üretmektedir. Bu tarihte defalarca görülmüş bir mekanizmadır ve Bakara 251'in açtığı perspektifle son derece anlamlıdır.
Fakat belki daha ilginç senaryo Enfâl 63'ten çıkar.
Birbirinden kopmuş toplumlar düşünelim. Mezhep, etnik kimlik, sınıf, ideoloji, ülke, siyasi aidiyet üzerinden birbirlerine yabancılaştırılmış olsunlar. Herkes birbirinden kuşkulansın. Sonra onları ayrı ayrı tehdit eden ortak bir problem ortaya çıksın. İnsanların birbirlerine ilişkin tasavvurları değişmeye başlayabilir. Dün birbirlerini düşman görenler bugün birbirlerinin acısını fark edebilirler.
Burada beklenmedik bir şey meydana gelir:
Yeni dayanışmalar.
Hiçbir siyasi mühendisliğin kuramayacağı ilişkiler ortaya çıkabilir.
Enfâl 63 tam da bize kalplerin matematiksel bir değişken olmadığını hatırlatıyor.
Mühlet meselesi ise daha da çarpıcıdır
A’raf 182-183'ü dikkate almadan güncel güç ilişkilerini okumak çok yanıltıcı olabilir.
Çünkü insan doğal olarak şöyle düşünür: Bir aktör yirmi yıldır güçleniyorsa doğru strateji uyguluyordur. Bir sistem elli yıldır büyüyorsa sağlamdır. Bir medeniyet üç yüz yıldır genişliyorsa hâkimiyeti kalıcıdır.
Kur’an ise başka bir ihtimali ortaya koyuyor:
Başarı sandığınız şey sürecin kendisi olabilir.
Hatta bazı durumlarda yükseliş, düşüşün hazırlığı olabilir. Çünkü güç arttıkça kibir artabilir; kibir arttıkça gerçeklikle temas azalabilir; gerçeklikle temas azaldıkça yanlış kararlar çoğalabilir; yanlış kararlar çoğaldıkça sistem kendi kendisini zayıflatmaya başlayabilir.
Dışarıdan hâlâ büyümektedir. İçeriden ise çürümektedir. İşte istidrac fikrinin tarih ve siyaset düşüncesi bakımından son derece sarsıcı taraflarından biri budur.
Bir başka muhayyel senaryo daha kuralım.
Bir yönetim toplum üzerindeki hâkimiyetini artırmak için bütün bağımsız kurumları zayıflatsın. Medyayı, ekonomiyi, bürokrasiyi, üniversiteleri ve sivil yapıları merkeze bağlasın. İlk yıllarda bunun sonucu gerçekten daha fazla kontrol olacaktır. Fakat bağımsız kurumların ortadan kalkmasının başka bir sonucu ortaya çıkar: Merkez artık doğru bilgi alamaz.
İnsanlar yöneticilerin duymak istediklerini söylemeye başlarlar. Sorunlar aşağıdan yukarıya taşınmaz. Yanlış kararları düzeltecek mekanizmalar kaybolur. Böylece kontrolün artırılması amacıyla yapılan merkezileşme, sistemin gerçekliği algılama kapasitesini yok eder. Bir noktadan sonra devlet çok güçlü görünür fakat kendi toplumunda gerçekte ne olduğunu bilmez. Kendi gücünü artırmak için kullandığı yöntem, kendi körlüğünün sebebi olmuştur.
Burada Ra‘d 11 devreye giriyor.
Çünkü Kur’an bütün bu süreçlerin ortasında insanı edilgen bırakmıyor:
“Bir toplum kendilerinde olanı değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez.”
Bu çok önemli.
Demek ki beklenmedik tarihsel dönüşümü yalnızca dışarıdan gelecek mucizevi müdahaleler şeklinde düşünmek eksiktir. Değişimin kanallarından biri insanın kendisidir.
İnsanların korkuları değişebilir.
İnançları değişebilir.
Ölçüleri değişebilir.
Kendilerine ilişkin tasavvurları değişebilir.
Bir toplum “yapacak bir şey yok” derken bir gün “böyle yaşamak zorunda değiliz” demeye başlayabilir. Ve milyonlarca insanın zihnindeki bu küçük cümle değişikliği, bazen yüz milyarlarca dolarlık maddi güçten daha büyük tarihsel sonuçlar üretir.
Burada Âl-i İmrân 26 olağanüstü anlam kazanıyor. Mülkün verilmesi ve geri alınması yalnızca bir hükümdarın yerine başka hükümdarın gelmesi değildir. Daha geniş okunduğunda iktidar merkezlerinin değişebilirliğini anlatır.
Bugün itibarlı olan yarın itibarsızlaşabilir.
Bugün merkez olan yarın çevre olabilir.
Bugün dünyaya standart koyan yarın başkalarının standartlarına uymak zorunda kalabilir.
Bugün teknolojinin merkezi olan bir ülke yarın başka bir teknolojik kırılmanın gerisinde kalabilir.
Bugün dünya parasını yöneten güç yarın parasının ayrıcalığını kaybedebilir.
Bugün düşünce üreten merkez yarın fikrî cazibesini yitirebilir.
Dolayısıyla “mülkü dilediğine verir, dilediğinden çekip alırsın” ifadesini yalnızca saray değişikliği olarak okumamak gerekir. Gücün bütün biçimlerinin el değiştirebilirliğini düşündüren çok daha büyük bir perspektif vardır.
Bunların hepsini Secde 5 ile birleştirince ise ilginç bir düşünce ortaya çıkıyor:
İnsan süreçlerin içindedir; Allah süreçlerin bütününü kuşatmaktadır.
Biz bir hadisenin beşinci yılını görüyoruz.
Oysa hadisenin ellinci yıldaki sonucunu bilmiyoruz.
Bugün zafer dediğimiz şey yarın mağlubiyetin sebebi olabilir.
Bugün mağlubiyet dediğimiz hadise yarın büyük bir uyanışın başlangıcı olabilir.
Bugün dağılan bir yapı daha sahici bir birlik biçiminin önünü açabilir.
Bugün bastırılan bir fikir, bastırılması nedeniyle çok daha güçlü biçimde yayılabilir.
Bugün bir toplumu susturmak için yapılan şey o toplumun hafızasını oluşturabilir.
Bugün insanları yalnızlaştırmak için kullanılan teknoloji onların birbirlerini bulmasının aracı olabilir.
Bugün insanı değersizleştiren sistem, insanın değerinin yeniden keşfedilmesine sebep olabilir.
Bugün dini hayattan çıkarmaya çalışan süreç, insanları dinin hakiki mahiyetini yeniden düşünmeye zorlayabilir.
Bugün Müslüman toplumların yaşadığı ağır krizler, mevcut din, devlet, toplum, medeniyet ve insan tasavvurlarının yetersizliğiyle büyük bir yüzleşmenin başlangıcına dönüşebilir.
Bunların hiçbiri “böyle olacaktır” iddiası değildir.
Fakat ayetlerin açtığı mümkün tarih alanlarıdır.
Ve burada yukarıdaki ayetlerin tamamından çıkabilecek belki de en temel ilke şudur:
Bir sürecin görünen sahipleri ile gerçek sonuçlarının sahipleri aynı olmak zorunda değildir.
İnsan süreci başlatabilir fakat sonucu yaratamaz.
İnsan tohumu ekebilir fakat bütün iklimi yönetemez.
İnsan başka insanların davranışlarını etkileyebilir fakat kalplerine mutlak biçimde hükmedemez.
İnsan iktidarı ele geçirebilir fakat mülkün kalıcılığını garanti edemez.
İnsan plan kurabilir fakat gaybı bilemez.
İnsan bir düzen kurabilir fakat kurduğu düzenin yüz yıl sonra hangi sonuçları üreteceğini kuşatamaz.
Bu nedenle bu ayetlerden hareketle bugüne ilişkin üzerinde en fazla durulacak ihtimal, basitçe “mevcut güçlülerin yenilip başka güçlülerin gelmesi” değildir. Bu, meselenin oldukça yüzeysel okunması olur.
Daha büyük ihtimal ve daha ilginç soru şudur:
Acaba bugün insanlığı belirli bir istikamete götürdüğünü düşündüğümüz süreçlerin bizzat kendileri, kendi maksatlarının zıddını hazırlıyor olabilir mi?
Aşırı bireyselleşme yeniden cemaat arayışını; aşırı dijitalleşme sahici insan ilişkilerine özlemi; insanın metalaştırılması insan onuru arayışını; sınırsız tüketim sadelik arayışını; merkezileşme yerelleşmeyi; manipülasyon hakikat arayışını; yapay gerçeklik fıtrata dönüşü; aşırı kontrol özgürlük talebini; dinin araçsallaştırılması sahici iman arayışını; mevcut siyaset biçimlerinin tükenişi başka bir siyaset tasavvurunu; parçalanmanın dayanılmaz hale gelmesi ise yeniden bütünlük arayışını doğurabilir.
Ve belki en paradoksal ihtimal şudur:
Hakikati inkar edip ortadan kaldırmak için yapılan şeyler, insanların hakikate neden muhtaç olduklarını fark etmelerinin sebebi haline gelebilir.
İşte Enfâl 30'daki “onlar mekr ederler, Allah da mekr eder” ifadesini günümüz dünyasına taşırken üzerinde en fazla düşünmeye değer alanın burası olduğunu düşünüyorum: Allah'ın tedbirini yalnızca bir planın fiziksel olarak engellenmesi şeklinde değil, planın kendi araçlarının, süreçlerinin ve başarılarının zaman içerisinde maksadının tersine sonuç üretmesi ihtimali üzerinden de düşünmek.
Fakat bunun yanında Ra‘d 11 sürekli önümüzde durmalıdır. Çünkü Kur’an'ın bu tarih tasavvuru insanı koltuğuna oturtup “Allah nasıl olsa düzenler” dedirtmez. Tam tersine insanı sürecin ahlaki faili yapar. Allah'ın tedbirine iman, insanın tedbirsizliğinin mazereti değildir.
Meseleye farklı zaviyeden bakınca, “oluşabilmek ihtimali olan sürprizler” dediğimiz şeylerin mahiyetini değiştirmek gerekiyor. Sürpriz, mutlaka gökten inmiş, sebepler dünyasından kopuk olağanüstü bir hadise demek değildir. Bazen sürpriz, mevcut aktörlerin ontolojilerinin görmelerine izin vermediği fakat mevcut gerçekliğin içinde çoktan oluşmaya başlamış bir sonucun görünür hale gelmesidir.
Yukarıdaki ayetleri birlikte okuduğumuzda da dikkat çekici bir çerçeve çıkıyor. Allah görüyor, gizliyi ve açığı biliyor; insanlar mekr ediyor fakat nihai tedbir onların elinde değil; kalpler yalnızca maddi araçlarla yönetilemiyor. Mülk kalıcı olarak kimsenin değil; toplumlar birbirleriyle defediliyor; mühlet başarı, anlam krizini; anlam krizi insan tasavvurunu; insan tasavvuru da nihayet varlık ve hakikat tasavvurunu belirlemekte/çağırmaktadır.
Dolayısıyla zincirin sonunda ekonomi değil, ontoloji vardır.
Fakat mevcut kurucu akıl, çoğu zaman zincirin yukarısına çıkmak yerine aşağıdaki halkaları tamir etmeye çalışıyor. Ekonomik krize para politikası, toplumsal krize sosyal politika, güven krizine denetim, siyasi krize yeni mevzuat, güvenlik krizine daha fazla güvenlik teknolojisi, psikolojik krize terapi, yalnızlığa dijital platform, anlam krizine tüketim, yapay zekânın oluşturduğu probleme daha fazla yapay zekâ…
Bunların bir kısmı kendi mertebesinde gerekli ve yararlı olabilir. Fakat mertebe hatası yapıldığında çözüm, problemin yeni biçimini üretmeye başlıyor. Tam burada beklenmedik tarih ihtimalleri beliriyor.
Büyük sürpriz bir çöküşten ziyade “çözümlerin çöküşü” olabilir.
İlk ihtimal bu olabilir.
Dünya bir sabah kalkıp bütün kurumlarının çöktüğü bir yere dönüşmeyebilir ve fakat bundan daha sarsıcı bir şey gerçekleşebilir:
İnsanların mevcut kurumların problemi çözebileceğine olan inancı çöker.
Devlet vardır fakat insanlar devletten adalet beklememeye başlar.
Siyaset vardır fakat siyasal tercihlerin temel meseleleri değiştirebileceğine inanılmaz.
Üniversiteler vardır fakat hakikat üretme otoriteleri zayıflar.
Medya vardır fakat insanlar neye inanacaklarını bilemez.
Ekonomik sistem çalışır fakat refah üretirken hayat üretemez.
Teknoloji ilerler fakat insan kendisini daha emniyette hissetmez.
Bilgi olağanüstü artar fakat hikmet azalır.
İletişim imkânları çoğalır fakat insanlar birbirlerini anlayamaz.
İşte böyle bir noktada kriz kurumların yokluğu değil, anlamlarının boşalmasıdır.
Bu çok daha büyük bir kırılmadır.
Çünkü kurum yıkılırsa yeniden yapılabilir. Fakat kurumun dayandığı tasavvur çökerse artık yeni bina değil, yeni bir mana dünyası gerekir.
İkinci sürpriz: Gücün fazlası güçsüzlük üretebilir
Bugünkü büyük aktörlerin temel reflekslerinden biri belirsizlik karşısında kontrol kapasitesini artırmaktır.
Daha fazla veri.
Daha fazla gözetim.
Daha fazla düzenleme.
Daha gelişmiş algoritmalar.
Daha merkezi karar mekanizmaları.
Daha güçlü güvenlik sistemleri.
Fakat karmaşık sistemlerin ilginç bir özelliği vardır; kontrol arttıkça belirli bir noktadan sonra kontrol edilecek karmaşıklık da artabilir. Ve burada Kur’an'ın insan iradesini mutlaklaştırmayan perspektifi fevkalade anlamlı hale gelir.
İnsan milyonlarca insanın davranışını modelleyebilir; fakat Enfâl 63'ün işaret ettiği şeyi bütünüyle modelleyemez. Kalbi modelleyemez.
İnsanların ne zaman korkmayı bırakacağını, ne zaman utanmaya başlayacağını, hangi görüntünün vicdanlarını değiştireceğini, hangi haksızlığın tahammül sınırını aşacağını, hangi insanın hiç beklenmedik biçimde milyonların sözcüsüne dönüşebileceğini matematiksel kesinlikle hesaplayamazsınız.
Dolayısıyla geleceğin büyük sürprizlerinden biri kontrol teknolojilerinin zirvesinde kontrol kaybı olabilir.
Üçüncü sürpriz: Birbirine benzemeyen mağdurlar birbirlerini keşfedebilir
Enfâl 63 ile Bakara 251'i birlikte düşündüğümüzde çok önemli bir ihtimal doğabilir.
Bugünkü düzenin en büyük güçlerinden biri insanların parçalanmışlığıdır. Milliyet, mezhep, sınıf, ideoloji, kuşak, hayat tarzı, siyasi kimlik, ülke ve kültür üzerinden milyonlarca ayrı kümeye bölünmüş bir insanlık var.
Fakat kaos derinleştikçe farklı insanların problemlerinin köklerinin ortak olduğu anlaşılabilir.
Bir çiftçinin problemiyle, küçük işletmecinin; aile kuramayan gencin problemiyle, doğum oranlarının çökmesinin; yalnızlaşan yaşlının, problemiyle ekonomik sistemin; psikolojik çöküşle, çalışma düzeninin; çevre problemiyle, tüketim kültürünün birbirinden bağımsız olmadığı fark edilebilir.
Böylece çok farklı kesimler aynı şeyi başka kelimelerle söylediklerini keşfedebilir: “Bu hayat biçimi insanı taşımıyor.”
Mevcut paradigma açısından bu cümle, siyasi bir slogandan çok daha tehlikelidir.
Çünkü artık itiraz bir hükümete değil, hayat tasavvuruna yönelmektedir.
Dördüncü sürpriz: Merkezlerden değil, çevreden yeni bir tasavvur doğabilir
Mevcut sistemin en büyük kör noktalarından birinin bu olduğunu düşünüyorum.
İnsanlar geleceği genellikle bugünün güçlü aktörlerinin üreteceğini varsayıyorlar.
Oysa Âl-i İmrân 26 ile A’raf 128'in açtığı perspektif böyle bir tarih determinizmine izin vermiyor.
Mülk el değiştirebilir.
Merkez çevreye, çevre merkeze dönüşebilir.
Ve bunun mutlaka klasik anlamda başka bir süper gücün ortaya çıkması şeklinde gerçekleşmesi gerekmez.
Belki gelecek; başka bir devletin değil, başka bir fikrin yükselişi olacaktır.
Bugün küçük görülen bir düşünce, bir eğitim modeli, bir ekonomik ilişki biçimi, bir toplumsal dayanışma modeli, bir insan tasavvuru veya bir hayat anlayışı; mevcut sistemlerin çözemediği problemleri çözebildiği ölçüde olağanüstü bir çekim merkezi oluşturabilir.
Çünkü büyük kriz dönemlerinde insanların sorduğu soru değişir.
“Kim daha güçlü?” sorusunun yerini, “Kim gerçekten çözebiliyor?” sorusu alabilir.
Bu değişiklik meydana geldiğinde sermaye ve silah kadar önemli yeni bir güç ortaya çıkar: Sahih çözüm üretme kabiliyeti.
Beşinci ve belki daha büyük sürpriz: Fıtrat yeniden siyasi ve medeniyet kurucu bir mesele haline gelebilir. Burada ontolojik bir problem kritik hale geliyor. Modern sistem insanı büyük ölçüde ekonomik, biyolojik, psikolojik, hukuki ve siyasi kategoriler üzerinden tanımladı.
Fakat “İnsan nedir?”, “Niçin vardır?”, “İyi hayat nedir?”, “Özgürlük nedir?”, “İnsanın sınırı nedir?”, “Aile nedir?”, “Mülkiyet neden vardır?”, “Devlet niçin vardır?”, “Adaletin kaynağı nedir?”, “Teknolojinin sınırı nedir?” sorularında ortak bir ontolojik zemin giderek zayıfladı.
Bu durumda sistem her problemi prosedüre çevirmek zorunda kalıyor.
Fakat prosedür mana üretemez.
Hukuk insanın ne olduğunu belirleyemez; önce insan tasavvuruna ihtiyaç duyar.
Ekonomi neyin ihtiyaç olduğunu tayin edemez; önce iyi hayat tasavvuruna ihtiyaç duyar.
Siyaset neyin adil olduğunu kendi başına belirleyemez; önce bir adalet ölçüsüne ihtiyaç duyar.
Teknoloji neyin yapılabilir olduğunu söyler; neyin yapılması ya da yapılmaması gerektiğini söyleyemez.
İşte kaos yeterince derinleşirse insanlık hiç beklenmedik biçimde geriye değil, daha derine gitmek zorunda kalabilir.
Politikadan hukuka.
Hukuktan ahlaka.
Ahlaktan insana.
İnsandan fıtrata.
Fıtrattan yaratılışa.
Yaratılıştan Yaratıcıya.
Bunun gerçekleşeceğini iddia edemeyiz. Fakat mevcut krizin mantıksal derinleşme istikametlerinden biri budur.
Altıncı sürpriz: İstidrac sandığımızdan çok daha sistemik olabilir
A’raf 182-183 burada çok sarsıcıdır.
Bir sistemin büyümesi onun doğru olduğunu kanıtlamaz.
Bir gücün zaferleri Allah'ın ondan razı olduğunu göstermez.
Bir teknolojinin yayılması insan için hayırlı olduğunu kanıtlamaz.
Bir medeniyetin zenginleşmesi sürdürülebilir olduğunu göstermez.
Hatta sistem kendi başarısıyla kendi felaket şartlarını oluşturabilir.
Daha fazla tüketim, daha fazla kaynak problemi.
Daha fazla bireyselleşme, daha fazla yalnızlık.
Daha fazla konfor, daha az dayanıklılık.
Daha fazla borç, daha fazla sistemik kırılganlık.
Daha fazla merkezileşme, daha büyük tek-nokta arızaları.
Daha fazla dijitalleşme, daha büyük gerçeklik ve güven problemi.
Daha fazla manipülasyon, sonunda hiçbir otoriteye inanmayan toplum.
Böyle bakıldığında başarı ile çöküş birbirinin zıddı olmaktan çıkar. Başarı, çöküş mekanizmasının yakıtına dönüşebilir.
Bu, istidrac fikrinin medeniyet ölçeğinde düşündürdüğü en ürpertici ihtimallerden biridir.
Fakat dikkat çekici başka bir ihtimal daha var
Bütün bunların sonunda insanlık iki seçeneğin önüne gelebilir.
Birincisi, kaosu yine aynı ontoloji içerisinde çözmeye çalışmak: daha fazla merkezileşme, daha fazla teknolojik yönetim, daha fazla davranış mühendisliği, daha fazla gözetim, daha fazla standardizasyon ve nihayet insanı sisteme uygun hale getirmeye çalışan çok daha sofistike bir kontrol düzeni.
İkincisi ise problemin sistemde değil, sistemi doğuran insan ve hakikat tasavvurunda başladığını fark etmek.
Büyük tarihsel ayrım burada oluşabilir.
Ve çok ilginçtir ki birinci yol kendi başarısızlığıyla ikinci yolu besleyebilir.
İnsan ne kadar nesneleştirilirse özne olmayı isteyebilir.
Ne kadar kontrol edilirse özgürlüğün mahiyetini sorgulayabilir.
Ne kadar yapaylaştırılırsa sahiciliği arayabilir.
Ne kadar yalnızlaştırılırsa aidiyeti keşfedebilir.
Ne kadar anlamsızlaştırılırsa manayı arayabilir.
Ne kadar parçalanırsa bütünlüğe ihtiyaç duyabilir.
Ve ne kadar kendi kendisinin mutlak sahibi olduğu anlatılırsa kendi acziyle karşılaştığında, kendisinden daha büyük bir hakikati aramaya başlayabilir.
İşte burada Enfâl 30 bambaşka bir derinlik kazanıyor.
Belki bazı büyük tarihsel “mekr”lerin boşa çıkarılması, onların hiç gerçekleşmemesi şeklinde olmayacaktır.
Gerçekleşmelerine rağmen maksatlarının tersini üretmeleri şeklinde olacaktır.
Bu ihtimali çok önemli olabilir.
Çünkü Firavun'un Musa'yı doğuracak erkek çocukları öldürtmesi, Musa'nın doğumunu engellemediği gibi, sonunda Musa'nın Firavun'un kendi sarayında yetişmesine yol açan sürecin parçası haline gelmiştir. Kur’an'ın tarih anlatısında bundan daha çarpıcı “tersine sonuç” örneklerinden birini bulmak güçtür.
Yusuf'u etkisizleştirmek için kuyuya atan kardeşlerinin fiili de Yusuf'u Mısır'a götüren yolun başlangıcı olmuştur.
Dolayısıyla Kur’an'ın anlattığı tarih içerisinde çok ilginç bir motif vardır:
Engel bazen yol olur.
Tasfiye teşebbüsü bazen yükseliş mekanizmasına dönüşür.
Kuyu saraya çıkan güzergâhın başlangıcı olabilir.
Firavun'un sarayı Musa'nın yetiştiği mekân olabilir.
Bu, “her kötü olay mutlaka dünyada iyi sonuçlanacaktır” gibi naif bir iyimserlik değildir. Kur’an böyle bir garanti vermiyor. Zulüm gerçekten acıtır, toplumlar gerçekten helâk olabilir, insanlar gerçekten kaybedebilir. Fakat insanın gördüğü sebep-sonuç zincirinin Allah'ın kuşattığı bütün sebep-sonuç ağıyla aynı olmadığını gösteriyor. Bu nedenle mevcut dünya kaosuna bakıldığında en önemli muhayyel senaryo ne Çin'in Amerika'nın yerini alması ne Batı'nın çökmesi ne yeni bir küresel savaş ne de yapay zekânın dünyayı yönetmesi olurdu. Bunların hepsi ikinci derecede hadiseler olabilir.
Daha köklü sürpriz şu olabilir:
İnsanlığın çözmeye çalıştığı kriz, sonunda insanlığı kendi medeniyetinin üzerine kurulduğu temel kabulleri yargılamak zorunda bırakabilir.
Ve o zaman mesele “Bu ekonomik sistemi nasıl düzeltelim?” olmaktan çıkar.
“İnsan nedir?”
“Hayat nedir?”
“İhtiyaç nedir?”
“İyi nedir?”
“Adalet nedir?”
“Özgürlük nedir?”
“İktidar kimin hakkıdır?”
“Bilginin sınırı nedir?”
“İnsan neyin sahibi, neyin emanetçisidir?”
“Dünyanın sahibi kimdir?” sorularına kadar iner.
Eğer böyle bir kırılma gerçekleşirse, bugün devasa görünen birçok siyasi mücadele geleceğin tarihçisinin gözünde eski paradigmanın kendi içindeki iktidar kavgaları olarak kalabilir. Asıl tarihsel hadise başka yerde gerçekleşmiş olur:
İnsanlık meselelerini çözmek için aynı mertebede daha fazla güç kullanmak yerine, bir üst mertebeye çıkarak kendi kök kabullerini sorgulamaya başlamıştır.
İşte yukarıdaki ayetler birlikte düşünüldüğünde üzerinde çalışmaya en fazla değecek “sürpriz süreç” budur. Ve bu noktadan sonra mesele salt gelecek senaryosu olmaktan çıkar; “böyle bir ontolojik kırılma hangi aşamalardan geçer, ilk nerelerde görünür, hangi olaylar bunu hızlandırır, hangi aktörler eski paradigmayı sertleştirir, hangi yeni insan ve kurum tiplerini ortaya çıkarır ve fıtrat merkezli sahih bir alternatif böyle bir ortamda nasıl teşekkül eder?” sorularıyla gerçek bir tarih ve medeniyet senaryosuna dönüşür.
