Egemen sistemlerin temel yanılgısı sadece insanı değersizleştirmeleri değildir; insanı yanlış modellemeleridir. Bu ahlaki bir problem olduğu kadar çok büyük bir stratejik hesap hatasıdır.
İnsan, sistem açısından bir “parametre” olarak tanımlandığı anda model kurulabilir hale gelir. Tüketim davranışı tahmin edilir, siyasi tercihi ölçülür, korkuları ve arzuları analiz edilir, teşviklerle yönlendirilir, algoritmalarla davranış ihtimalleri hesaplanır, hukukla sınırlandırılır, ekonomik bağımlılıklarla belirli davranışlara zorlanır. Teknoloji geliştikçe sistemin insana ilişkin veri hacmi olağanüstü büyür ve bunun sonucunda yöneticilerde tehlikeli bir yanılsama ortaya çıkabilir.
İnsan hakkında daha fazla veri sahibi olmak, insanı daha fazla bilmek ve dolayısıyla onu daha fazla kontrol etmek demektir.
Halbuki bu üçü aynı şey değildir.
Sistem insanın davranışını ölçebilir; fakat insanın bütün potansiyelini ve ölçemez. İnsan bugün ne yaptığından ibaret değildir. Yapabileceği fakat henüz yapmadığı şeyleri de taşıyan bir varlıktır.
Stratejik kırılma tam burada başlıyor. İnsan bir veri değil, ihtimaller kaynağıdır
Bir insanın son beş yıllık bütün davranışlarını bilseniz bile yarın karşılaşacağı bir hadisenin onda meydana getireceği dönüşümü kesin olarak bilemezsiniz.
Bir ölüm.
Bir ihanet.
Bir aşk.
Bir zulüm.
Bir kitap.
Bir ayet.
Bir insanla karşılaşma.
Bir savaş.
Bir ekonomik çöküş.
Bir hakikatle yüzleşme.
Bunlardan herhangi biri, geçmiş davranışlarından hareketle modellenmiş insanı başka bir insana dönüştürebilir.
Algoritmanın temel problemi burada ortaya çıkar. Algoritma büyük ölçüde gerçekleşmiş davranışlardan hareketle gelecekteki davranış ihtimallerini hesaplar. Fakat insanın içerisinde henüz gerçekleşmemiş olan imkân, geçmiş veride bulunmayabilir. Dolayısıyla sistemlerin karşısındaki en büyük bilinmezlerden biri: “İnsan henüz ne değildir fakat ne olabilir?” sorusudur. Ve bu soru yalnız birey için değil toplumlar için de geçerlidir.
Tarihin sürprizleri çoğu zaman buradan çıkar.
Bir toplum uzun süre sessiz kalabilir.
İnsanlar itaat ediyor görünebilir.
Mevcut normlara uyabilirler.
Hatta sisteme inanıyor görünebilirler.
Sonra küçük görünen bir hadise meydana gelir ve milyonlarca insanın davranışı kısa sürede değişebilir. Bunun nedeni yalnız o olay değildir. O olay, yıllardır birikmiş fakat sistemin ölçemediği örtük toplumsal potansiyeli aktüelleştirmiştir.
Bu nedenle stratejik analizde yalnız görünen kuvvetleri hesaplamak büyük hatadır.
Görünen kuvvet vardır.
Bir de potansiyel kuvvet vardır.
Ve tarihin yönünü bazen ikincisi değiştirir.
Burada "israf” kavramı özellikle önemlidir.
Modern sistem açısından insan kapasitesinin kullanılmayan kısmı çoğu zaman problem değildir.
Bir insan tüketiyor, çalışıyor, vergi ödüyor, kanuna uyuyor ve sistem açısından kabul edilebilir davranış gösteriyorsa “işlevsel” kabul edilebilir.
Fakat o insanın:
Düşünme kapasitesinin %20'sini,
Kuruculuk kapasitesinin %10'unu,
Ahlaki cesaretinin %5'ini,
Toplumsal sorumluluğunun %15'ini kullanıyor olması sistemin temel performans göstergelerine girmeyebilir. Burada devasa bir insan potansiyeli israfı ortaya çıkar.
Milyarlarca insanın kullanılmayan idrak, irade, hayal, üretim, dayanışma, cesaret ve kuruculuk kapasitesini düşünürsek bunun büyüklüğünü ölçmek bile neredeyse imkânsızdır.
Üstelik daha vahimi vardır:
Sistem yalnızca bu kapasiteyi kullanmıyor olmayabilir; kontrol edilebilirliği artırmak için bazı kapasitelerin gelişmemesini tercih ediyor da olabilir.
Çünkü çok güçlü şahsiyet, daha zor manipüle edilir.
Derin düşünen insan, propagandaya daha dirençlidir.
Ekonomik olarak yeterli topluluk, merkezi yapılara daha az bağımlıdır.
Birbirine güvenen insanlar, aracı kurumlara daha az ihtiyaç duyar.
Hakikat tasavvuru güçlü insan, üretilmiş gerçekliklere daha dirençlidir.
Sorumluluk sahibi insan, kendisinin yönetilmesini beklemek yerine inisiyatif kullanır.
Burada insanın gelişmesi ile sistemin kontrol edilebilirliği arasında potansiyel bir gerilim doğabilir. Fakat asıl büyük stratejik hata bundan sonra ortaya çıkıyor.
Sistem insan kapasitesini bastırarak kontrol edilebilirlik kazanırken, aynı zamanda kendi adaptasyon kapasitesini azaltıyor olabilir. Çünkü kriz geldiğinde sistemi kurtaracak olan yine insandır.
Algoritma geçmişten öğrenir.
Bürokrasi prosedür uygular.
Kurum mevcut yetkiler içerisinde hareket eder.
Ama tamamen yeni bir durum ortaya çıktığında:
Hayal eden,
Risk alan,
Yeni çözüm bulan,
Fedakârlık yapan,
İnisiyatif kullanan,
Eski kuralı gerektiğinde aşan insandır.
Sistem tam da kontrol etmek amacıyla zayıflattığı insan kapasitesine, büyük kriz anında muhtaç hale gelir. Bu son derece büyük bir paradokstur.
Kontrol edilebilir insan normal zamanda sistemin işine yarar; fakat olağanüstü zamanda sistemi kurtarabilecek insan kontrol edilemeyebilen insandır.
Dolayısıyla “sürpriz faktör” tali bir değişken değildir.
Klasik strateji düşüncesinde bilinmeyenler genellikle risk kategorisine konur. Fakat burada daha derin bir şeyden söz ediyoruz. İnsan yalnızca bilinmeyen değildir; yeni olanı üretebilen varlıktır.
Bu nedenle insan faktörü başka stratejik parametrelerden ontolojik olarak ayrılır.
Petrol rezervinin iradesi yoktur.
Para isyan etmez.
Algoritmanın vicdanı yoktur.
Toprak fikir değiştirmez.
Silah kendisiyle neden ateş edildiğini sormaz.
Fakat insan bunların tamamını yapabilir.
Üstelik sistemi oluşturan diğer bütün parametreleri kullanan da insandır.
Bu nedenle insan yalnızca oyundaki taşlardan biri değildir.
Taşları yapan, kuralları değiştiren, oyundan çıkan, yeni oyun kuran ve gerektiğinde tahtayı deviren varlıktır.
İşte insanın stratejik eşsizliği burada bulunuyor.
Bunun daha da önemli bir sonucu vardır.
Egemen güçlerin hesaplayamadığı yalnızca tek tek insanların davranışları değildir.
İnsanların birbirleriyle kurabilecekleri henüz kurulmamış ilişkiler de hesaplanamaz.
A kişisi tek başına önemsiz görünebilir.
B kişisi de.
C kişisi de.
Fakat A, B ve C'nin karşılaşması yeni bir şey doğurabilir.
Onlara yüz kişi katılır.
Yeni bilgi üretilir.
Yeni organizasyon doğar.
Başka şehirde karşılığı oluşur.
Bir fikir yayılır.
Bir ekonomik ağ kurulur.
Bir eğitim modeli gelişir.
Ve başlangıçta sistem açısından önemsiz görünen birkaç insan yeni bir toplumsal oluşun çekirdeğine dönüşebilir.
Burada doğrusal olmayan bir çoğalma meydana gelir. Bu nedenle bir sistem bütün bireyleri ayrı ayrı çok iyi profillemiş olsa bile onların gelecekte meydana getirecekleri bütün kombinasyonları ve bu kombinasyonlardan doğacak yeni nitelikleri hesaplayamaz. Sivil toplum meselesinin stratejik önemi tam buradadır. Sahici sivil toplum “atıl insan potansiyelini” örgütler.
Sahici sivil toplum yalnız insanları bir araya getirmez, insanın bastırılmış veya atıl bırakılmış potansiyelini aktüelleştirir.
İnsana:
“Sen yalnız seçmen değilsin.”
“Yalnız tüketici değilsin.”
“Yalnız çalışan değilsin.”
“Yalnız yardım alan değilsin.”
“Yalnız takipçi değilsin.” der.
Ve daha önemlisi:
“Sen kurabilirsin.”
İşte bu cümle mevcut güç denklemine yeni bir parametre sokar.
Buradan çok güçlü bir kavrama ulaşabiliriz: Kurucu Rezerv
Bir toplumun görünür gücü:
Devleti,
Ordusu,
Sermayesi,
Teknolojisi,
Kurumları olabilir.
Fakat bir de görünmeyen gücü vardır:
insanlarının henüz aktüelleşmemiş kuruculuk kapasitesi.
Buna Kurucu Rezerv diyebiliriz.
Bu rezerv;
İdrak,
Şahsiyet,
İrade,
Cesaret,
Bilgi,
Güven,
Dayanışma,
Üretim,
İnisiyatif,
Fedakârlık,
Organizasyon kapasitelerinin toplamından meydana gelir.
Bir toplum çok fakir olabilir fakat kurucu rezervi yüksek olabilir.
Başka bir toplum çok zengin ve teknolojik olabilir fakat kurucu rezervi tükenmiş olabilir.
Uzun vadede hangisinin daha güçlü olduğu, kriz zamanında ortaya çıkar.
Ve burada güç teorisi değişiyor
Şimdiye kadar ifade edilen “tepe iğnesi” muazzam güç biriktirmiş olabilir.
Finans.
Devlet.
Bilgi.
Teknoloji.
Network.
Algoritma.
Medya.
Bunların hepsi çok ciddi güçlerdir.
Fakat bunların karşısında başka bir güç kategorisi vardır; oluş potansiyeli.
Henüz gerçekleşmemiş olan.
Henüz örgütlenmemiş olan.
Henüz birbirini tanımayan insanların karşılaşması.
Henüz kurulmamış organizasyon.
Henüz söylenmemiş fikir.
Henüz verilmemiş karar.
Henüz ortaya çıkmamış şahsiyet.
İnsan var olduğu sürece sistemler bu alanı sıfırlayamaz.
Kontrol edebilir.
Azaltabilir.
Bastırabilir.
Manipüle edebilir.
Korkutabilir.
Satın alabilir.
Dağıtabilir.
Dikkatini parçalayabilir.
Ama bütün insanların bütün ihtimallerini ortadan kaldıramaz.
Çünkü bunu yapabilmesi için yalnız insanların bugün ne yaptığını değil, yarın ne yaşayacağını, bunun onda ne doğuracağını, kiminle karşılaşacağını, ne anlayacağını, hangi kararı vereceğini ve bunun başkalarında hangi zincirleme sonuçları oluşturacağını da bilmesi gerekir.
İnsanî hiçbir iktidarın böyle bir bilgiye sahip olması mümkün değildir.
Zira mutlak bilgi olmadan mutlak kontrol mümkün değildir.
Mutlak bilgi ise insana ait değildir.
Dolayısıyla en sofistike küresel sistem dahi nihayetinde sınırlı bilgiyle sınırsız ihtimalleri yönetmeye çalışan insanî bir sistemdir.
Buradan çok daha büyük bir sonuç çıkıyor:
İnsan sistemin en zayıf halkası değil, sistemin hesaplanamaz değişkenidir. Fıtrat ise bu hesaplanamazlığın başıboş kaos değil, yeniden sahih oluşa dönüşebilmesinin zemini olabilir.
Eğer bu doğru okunursa sivil toplum stratejisinin hedefi “çok insan toplamak” olmamalıdır. Hedef Kurucu Rezerv'i açığa çıkarmak olmalıdır.
Çünkü binlerce pasif taraftar yerine; idrak etmiş, şahsiyet kazanmış, sorumluluk alabilen, birbirine güvenen ve kendi alanında kurucu davranabilen az insan, stratejik olarak çok daha büyük bir başlangıç gücü olabilir.
Buradan sonra mesele artık teorik olmaktan çıkıyor: Kurucu Rezerv nasıl ölçülür, nasıl uyandırılır, nasıl eğitilir, nasıl birbirine bağlanır ve yozlaşmadan nasıl örgütlenir? Bu sorunun cevabı, sahici sivil toplum modelinin doğrudan organizasyon teorisini verebilir.
