İnsanın başına gelebilecek en büyük felaketlerden biri, sahip olduğu bir şeyi kaybetmesi değildir. Kaybettiğinin ne olduğunu dahi bilmeden yaşamasıdır. Çünkü bildiğiniz bir nimeti kaybettiğinizde hiç değilse yasını tutarsınız, ararsınız, özlersiniz, geri dönmek istersiniz. Fakat hiç tanımadığınız bir hakikatin yokluğunu ne diye adlandıracaksınız?
Fıtratını hiç tanımamış bir insana fıtratının eksikliğini nasıl anlatabilirsiniz?
Özne olmanın ne demek olduğunu hiç yaşamamış birisine nesneleştirildiğini nasıl fark ettirebilirsiniz?
İtminanın yüksekliğine hiç çıkmamış bir insan, içinde yıllardır taşıdığı huzursuzluğun bir kader olmadığını nereden bilecektir?
Allah ile sahici bir ilişkinin insana kazandırdığı güveni, istikameti, cesareti, bağımsızlığı ve anlamı hiç tatmamış biri; insanların onayına, kurumların takdirine, servetin güvencesine, statünün korumasına, kalabalıkların kabulüne ve hatta korkaklığın derin dehlizlerine, kaçış tiryakiliğine neden bu kadar muhtaç olduğunu nasıl anlayacaktır?
Trajedi tam burada başlar.
İnsan kendisine ait olmayan bir hayatın içinde doğar; başkalarının verdiği isimleri öğrenir, başkalarının çizdiği başarı merdivenlerine tırmanır, başkalarının korkularını devralır, başkalarının kutsallarına bağlanır, başkalarının ölçülerine göre kendisini değerli veya değersiz sayar. Sonra bütün bunların toplamına “ben” der. Oysa belki de hayatı boyunca kendisine hiç ulaşamamıştır.
Çocukken kabul edilmek için bazı taraflarını saklamayı öğrenmiştir. Gençken dışlanmamak için kalabalığa benzemiştir. Yetişkin olduğunda geçinebilmek için itaat etmiş, yükselmek için uyum sağlamış, kaybetmemek için susmuş, yalnız kalmamak için kendisine yabancı ilişkileri sürdürmüş, değerli hissedebilmek için sahip olmuş, görünür olmak için göstermiş, korkularını yönetebilmek için güvenli alanlar kurmuş, ölümün sesini duymamak için hayatını gürültüyle doldurmuştur.
Sonra yorulmuştur.
Fakat neden yorulduğunu bilmemektedir.
Çünkü bedeni çalışmaktan değil, ruhu kendisi olmamaktan yorulmuştur.
İnsanın kendi hakikatine aykırı yaşamasının korkunç tarafı budur. Parçalanma bir anda gerçekleşmez. İnsan gürültülü bir patlamayla yıkılmaz her zaman. Bazen sessizce öğütülür. Her gün kendisinden küçük bir parça verir. Biraz haysiyetinden, biraz cesaretinden, biraz merakından, biraz itirazından, biraz hayalinden, biraz merhametinden, biraz hakikat duygusundan vazgeçer. Her vazgeçiş makul bir gerekçeyle açıklanır. Her geri çekilmenin bir bahanesi vardır. Her suskunluğun bir izahı bulunur.
Sonunda ortada biyolojik olarak yaşayan fakat varoluşunun merkezini kaybetmiş bir insan kalabilir.
Sabah kalkar.
İşe gider.
Konuşur.
Güler.
Alışveriş yapar.
Çocuk büyütür.
Tatile çıkar.
Televizyon seyreder.
Sosyal medyada görünür.
Para kazanır.
Belki makam sahibi olur.
Konuşur, anlatır.
Mış gibi yapmanın, mış gibi olmanın üstadı olur.
Belki insanlar ona imrenir.
Fakat gecenin bir vaktinde bütün gürültü sustuğunda içeriden belli belirsiz bir soru yükselir.
“Bütün bunlar ne için?”
İşte sahte dünyanın en çok korktuğu soru budur.
Çünkü o dünya insana hemen her şeyi verebilir; fakat “niçin?” sorusunun sahici cevabını veremez. Oyalanma verebilir, anlam veremez. Haz verebilir, itminan veremez. Statü verebilir, şahsiyet veremez. Görünürlük verebilir, değer veremez. Kalabalık verebilir, aidiyet veremez. Güvenlik mekanizmaları verebilir, tevekkül veremez. Başarı verebilir, meşruiyet veremez. Seçenekler verebilir, özgürlük veremez. Konfor verebilir, huzur veremez.
Bu yüzden insanın önüne sürekli yeni şeyler koymak zorundadır.
Biraz daha para.
Biraz daha itibar.
Biraz daha tüketim.
Biraz daha eğlence.
Biraz daha görünürlük.
Biraz daha iktidar.
Biraz daha haz.
Biraz daha kaçış.
Biraz daha numara.
Çünkü sistemin çarkı kadar insanın içindeki boşluk da dönmek zorundadır. Durursa soru başlayacaktır.
İnsan bazen tam da bu yüzden durmaktan korkar. Çünkü sessizlikte kendisiyle karşılaşacaktır. Ve insanın kendisiyle karşılaşması, yıllardır kendisi sandığı şeylerin kendisine ait olmadığını fark etmesi ihtimalini taşır.
Belki başarı dediği şey başkalarının alkışı için çıktığı bir merdivendir.
Belki kariyer dediği şey korkularının inşa ettiği güvenlik duvarıdır.
Belki ilişkilerinin bir kısmı sevgiden değil yalnız kalma korkusundan doğmuştur.
Belki hoşgörü dediği şey itiraz edememektir.
Belki sabır dediği şey korkaklıktır.
Belki kanaat dediği şey vazgeçiştir.
Belki tevazu dediği şey değersizlik duygusudur.
Belki gerçekçilik dediği şey hayallerinin ölümüdür.
Belki uyum dediği şey şahsiyetinden verdiği tavizlerin toplamıdır.
Belki huzur dediği şey yalnızca uyuşmuş olmaktır.
Ve belki hayat dediği şey, hayatta kalmayı başarabilmek için kurduğu büyük bir savunma sistemidir.
İşte insan burada dibe vurabilir.
Dibe vurmak her zaman parasız kalmak, hastalanmak, terk edilmek veya yenilmek değildir. İnsan bazen herkesin gözünde zirvedeyken kendi varoluşunun dibine vurur. Her şeye sahip olduğu halde hiçbir şeyin neden önemli olduğunu bilemez. İnsanların kendisini tanıdığı bir dünyada kendisini tanımaz. Herkesin ona ulaşabildiği bir zamanda kendi ruhuna ulaşamaz.
En karanlık acziyet budur.
Çünkü düşman dışarıda değildir artık.
İnsan neyle mücadele edeceğini bilemez.
İçindeki sıkıntıya yeni tüketimler alanları verir ama geçmez.
Yeni ilişkiler verir, geçmez.
Başarı verir, geçmez.
Seyahat eder, geçmez.
Daha çok çalışır, geçmez.
Kendini eğlendirir, geçmez.
Kendisini yeniden markalar, yeniden tanımlar, yeniden anlatır. Yine geçmez.
Çünkü ruhun ontolojik açlığı psikolojik oyuncaklarla doyurulamaz.
İnsan fıtratına dönmek isterken ona daha başarılı bir sahte kimlik teklif edilmektedir.
Özne olmak isterken daha geniş seçenekler sunulmaktadır.
Anlam ararken daha fazla içerik verilmektedir.
Hakikat isterken kanaatler çoğaltılmaktadır.
Allah'a dayanması gerekirken yeni dünyevi dayanaklar gösterilmektedir.
Bütünleşmesi gerekirken parçaları ayrı ayrı tamir edilmektedir.
Ve böylece insan, parçalanmışlığını yönetmek konusunda giderek ustalaşırken bütün olmanın ne demek olduğunu giderek unutmaktadır.
Oysa başka bir hayat ihtimali vardır.
İnsan fıtratını fark ettiğinde yalnızca yeni bilgiler öğrenmiş olmaz; kendisini yeniden tanımaya başlar. Kendisine ait olmayan yüklerle, korkularla, ölçülerle, mecburiyetlerle arasına mesafe koyabilir. “Ben kimim?” sorusu ilk defa dünyanın kendisine verdiği cevaplardan bağımsızlaşmaya başlar.
Varoluşsal haklarını fark ettiğinde, insanların kendisine lütfettiği alan kadar var olmadığını anlar.
Özne olduğunu fark ettiğinde, dünyanın kendisine yaptıklarının toplamından ibaret olmadığını görür.
Bir amacı ve davası olduğunda sabah başka türlü uyanır. Çünkü artık gün, tüketilecek yirmi dört saat değildir. Yapılması gereken bir şey vardır. Söylenmesi gereken bir söz, korunması gereken bir hakikat, inşa edilmesi gereken bir iyilik, karşı çıkılması gereken bir kötülük vardır.
Üretmenin gücünü keşfettiğinde tüketimin köleliğinden uzaklaşır. Dünya artık kendisine sunulanların vitrini değil, kendisinin de bir şey katmakla mükellef olduğu büyük bir emanettir.
İyilik yaptığında yalnızca karşısındaki insanın hayatına dokunmaz; kendi varlığının doğruluğunu da hisseder.
Meşruiyetini doğru yerde kurduğunda herkes tarafından onaylanmak ihtiyacı azalır. Çünkü insanın içindeki en yorucu mahkemelerden biri kapanmaya başlar: “İnsanlar benim hakkımda ne düşünüyor?”
Bütünlüğü kavradığında hadiseleri parçalar halinde görmekten kurtulur. Kendi hayatını, insanları, tabiatı, zamanı, sorumluluğu, ölümü ve sonrasını birbirinden kopuk nesneler olarak değil, büyük bir hakikatin içinde anlam kazanan ilişkiler olarak okumaya başlar.
Ve Allah ile ilişkisini yeniden kurduğunda varoluşunun ağırlık merkezi değişir.
İşte asıl büyük değişim budur.
Çünkü artık insanın nihai dayanağı insanlar değildir.
İnsanların alkışı onu var etmez; insanların küçümsemesi onu yok edemez.
Makam onu büyütmez; makam kaybı onu küçültmez.
Servet ona mutlak güvenlik vermez; yoksunluk onu bütünüyle sahipsiz bırakmaz.
Kalabalıklar hakikatin ölçüsü olmaktan çıkar.
Güç sahipleri mutlak güç sahibi olmaktan çıkar.
Ölüm bile mutlak son olmaktan çıkar.
İnsan ilk defa dünyayı olması gereken büyüklükte görmeye başlar.
Ne daha büyük, ne daha küçük.
Belki itminanın kapısı da tam burada açılır.
İtminan hiçbir problemin kalmaması değildir. İnsanın problemlerden daha büyük bir anlamın içine yerleşmesidir. Korkunun yok olması değil, korkulardan daha büyük bir güvene kavuşmaktır. Acının bitmesi değil, acının dahi anlamsız olmadığı bir varlık tasavvuruna sahip olmaktır.
Bu nedenle fıtratını hiç tanımamış, Allah ile sahici ilişkinin ne demek olduğunu hiç tatmamış, özne olmanın haysiyetini yaşamamış, bir dava uğruna ayağa kalkmamış, meşruiyetin huzurunu hissetmemiş, üretmenin sevincini, iyiliğin iç genişliğini ve bütünlüğün emniyetini bilmemiş insanın kaybı hesaplanamayacak kadar büyüktür.
Çünkü o yalnızca bazı nimetlerden mahrum değildir.
Başka türlü bir insan olmanın mümkün olduğunu bilmeden yaşamaktadır.
Belki insanlığın en büyük trajedilerinden biri budur.
Milyarlarca insan hapishanenin duvarlarını dünyanın sınırları sanabilir.
Zincirlerini kişiliği zannedebilir.
Korkularına akıl diyebilir.
Teslimiyetlerine olgunluk, suskunluklarına hikmet, vazgeçişlerine gerçekçilik, uyuşmalarına huzur, oyalanmalarına mutluluk adını verebilir.
Ve bir ömür boyunca kendisine öğretilmiş hayatı yaşamaya çalışırken, kendisine verilmiş hayatı hiç yaşamadan ölebilir.
Hüsranın en derin anlamlarından biri belki de burada saklıdır.
İnsanın yalnızca yanlış yaşaması değil, yaşayabileceği hakiki hayatın ne kadar yüksek olduğunu hiç öğrenemeden ömrünü tüketmesi.
Çünkü insan ancak yükseği gördüğünde ne kadar aşağıda yaşadığını anlayabilir.
İtminanı tattığında eski huzur sandığı şeylerin ne kadar sığ olduğunu.
Özne olduğunda eski özgürlüğünün ne kadar izinli olduğunu.
Allah'a dayandığında eski güvencelerinin ne kadar kırılgan olduğunu.
Hakikati gördüğünde eski bilgilerinin ne kadar ödünç olduğunu.
Bir dava sahibi olduğunda eski hedeflerinin ne kadar küçük olduğunu.
İyiliği varoluş biçimine dönüştürdüğünde eski hazlarının ne kadar çabuk tükendiğini.
Bütünlüğü gördüğünde eski hayatının ne kadar parçalanmış olduğunu.
Kendisine döndüğünde ise yıllarca “ben” diye taşıdığı şeylerin ne kadarının başkalarına ait olduğunu anlayacaktır.
Ve belki o zaman insan hayatının en sarsıcı cümlesini söyleyecektir:
“Ben bunca yıl neyin içinde yaşamışım?”
Fakat bu soru yalnızca büyük bir yıkımın sorusu değildir.
Aynı zamanda doğumun sorusudur.
Çünkü sahte hayatın farkına varıldığı yer, hakiki hayatın başlayabileceği ilk yerdir.
İnsan için asıl mesele geçmişte ne kadar aşağıda yaşadığı değil, yükseğin varlığını gördükten sonra hâlâ aşağıda yaşamaya razı olup olmayacağıdır.
