1. AHİD, RABB VE KULLUK EKSENİ
Kime Aitsin?
Fıtratın insanının başlangıç sorusu “Ben kimim?” den bile önce “Ben kiminim ve kime karşı sorumluyum?” sorusudur.
Allah'ı Rabbi bilir. Allah'a verdiği ahde sadıktır, yalnız O'na kulluk etmeye çalışır; yalnız O'ndan nihai yardım bekler. Sebepleri kullanır fakat sebepleri ilahlaştırmaz; makamı, serveti, devleti, piyasayı, toplumu, ailesini, geleneği ve kendi nefsini mutlak otorite hâline getirmez; hayatının farklı alanlarına farklı rabler tayin etmez; dünyayı Allah'tan bağımsız bir varlık alanı gibi yaşamaz.
Bu eksenin nihai sorusu şudur:
Hayatındaki son sözü gerçekte kim söylüyor?
Çünkü insanın diliyle “Rabbim Allah'tır” demesiyle; para, korku, statü, çevre, kariyer veya nefsin talebi karşısında aldığı kararların aynı şeye şahitlik etmesi farklı meselelerdir.
2. HAKİKAT, İSTİKAMET VE SADAKAT EKSENİ
Neye Göre Yaşıyorsun?
Fıtratın insanı hakikati mevcut pozisyonuna göre değiştirmez; pozisyonunu hakikate göre değiştirmeye razıdır.
Hakikati çoğunluğa göre belirlemez; “herkes böyle yapıyor”u delil kabul etmez; şartları meşruiyet kaynağına dönüştürmez, cari hayatın normlarını yaratılış sabiteleri zannetmez; dinî bilgiyi mevcut hayatını meşrulaştırmak için kullanmaz; işine gelen hakikati kabul edip bedel isteyen hakikati yorumlarla etkisizleştirmez.
Dosdoğrudur. İç-dış, söz-amel, iddia-hayat arasındaki mesafeyi azaltmaya çalışır. Şartlar değiştikçe kök ahdini değiştirmez.
Hakikati sahip olduğun şeyleri korumak için mi kullanıyorsun; sahip olduklarını hakikate göre mi konumlandırıyorsun?
Bu, tipolojinin en ayırt edici sınamalarından biridir.
3. AKIL, İDRAK VE BASİRET EKSENİ
Gerçekten Düşünüyor musun?
Fıtratın insanı yalnız bilgi sahibi değildir; akleden insandır.
Bilgiyi toplar fakat ezberde bırakmaz; tefekkür eder, tedebbür eder; sebep-sonuç ilişkilerini araştırır; parçayı bütüne bağlar, görünen olayın arkasındaki sistemi arar; kök nedenlerle tezahürleri birbirinden ayırır, sabitlerle değişkenleri ayırabilir; analoji kurar, mukayese eder; muhakeme eder, sentez üretir; gelecekteki muhtemel sonuçları düşünür.
Bilmediğini bilir. Kendi düşüncesini eleştirebilir. Yeni bilgi karşısında kanaatini değiştirebilir. Bir fikre yıllarca inanmış olmasını, onun doğru olduğunun delili saymaz.
En önemlisi, kendisine verilmiş cevapları tekrar etmekle düşünmeyi birbirine karıştırmaz.
Fıtratın insanı kendisine şu soruyu sorabilir:
“Bu benim ulaştığım hüküm mü; yoksa bana öğretilmiş ve hiç sınamadığım bir hüküm mü?”
4. NEFS, TEZKİYE VE İÇ HÜRRİYET EKSENİ
İçindeki Hangi Ses Seni Yönetiyor?
Fıtratın insanı nefsinin her istediğini “kendisi” zannetmez.
Takva ile fücur arasındaki iç gerilimi fark eder; hevasını tanır, korkusunu, kibrini, hasedini, hırsını, gösteriş arzusunu, bağımlılıklarını ve zaaflarını gözlemlemeye çalışır; bunları dinî kavramlarla gizlemez.
Korkuya “hikmet”, atalete “tevekkül”, çıkarına “maslahat”, gösterişe “tebliğ”, iktidar arzusuna “hizmet”, grup taassubuna “sadakat” diyerek nefsini meşrulaştırmaz.
İhtiyaçlarını sorgular. Kanaat geliştirir. Vazgeçebilir. İnfak eder. Tövbe eder. Kendisini tashih eder.
Çünkü gerçek özgürlüğün büyük bir bölümü dışarıdaki zincirlerden önce içerideki efendilerden kurtulmakla ilgilidir.
5. ŞAHSİYET, CESARET VE İRADE EKSENİ
Doğru Bildiğinin Bedelini Ödeyebilir misin?
Fıtratın insanı yalnız doğruyu bilen değil, doğrunun gereğini yapabilecek iradeyi inşa eden insandır.
Cesurdur. Cesaret, korkusuzluk değildir; korkuya rağmen doğru olanı yapabilme kudretidir.
Makam kaybetmeyi, para kaybetmeyi, çevre kaybetmeyi, itibar kaybetmeyi, yalnız kalmayı gerektiğinde göze alabilir. Şahsiyetini menfaat karşılığında satmaz. İzzet sahibidir. İnisiyatif alır. Karar verebilir. Sorumluluk üstlenir. Sonuçlarından kaçmaz.
Fakat cesareti fevrilik değildir. Tedbir alır, istişare eder, hesap yapar, sonra gerekiyorsa bedeli kabul eder.
Bu eksenin sert sınaması şudur: Doğru bildiğin şey sana hiçbir şey kaybettirmediği sürece mi doğrudur?
6. LİYAKAT, ÇALIŞMA VE İHSAN EKSENİ
Yapman Gerekeni Yapabilecek İnsan mısın?
Fıtratın insanının yalnız niyetinin temiz olması yetmez.
Liyakat sahibi olmak zorundadır.
Bilmediği işi öğrenir. Üstlendiği görevin gerektirdiği formasyonu edinir. Liyakatsiz olduğu emanete talip olmaz. Çalışkandır, disiplinlidir, sebatkârdır, dakiktir. Plan yapar, zamanını yönetir, kaynaklarını verimli kullanır, işini yarım yamalak yapmaz.
“Ben iyi niyetliyim”i başarısızlığın sürekli mazeretine dönüştürmez.
İşini iyi yapar.
Burada ihsan, fıtratın insanının çalışma ahlâkının merkezine yerleşir: Yapılması gereken hayırlı işi, imkân ve kabiliyeti ölçüsünde iyi yapma cehdi. İhsanın klasik açıklamalarında “yaptığını güzel yapmak”, kullukta derinlik, özveri ve imkân nispetinde yüksek nitelik birlikte yer almaktadır.
Dolayısıyla liyakatsizlik yalnız meslekî bir kusur değildir. Taşıyamadığı emaneti üstlenmek, başkalarının hakkını da ilgilendiren ahlâkî bir meseledir. Kur’an'ın emaneti ehline verme ile adaletle hükmetmeyi aynı bağlamda zikretmesi bu ilişkinin ağırlığını açıkça gösterir.
7. EMANET, ADALET VE HUKUK EKSENİ
Gücünü ve İmkânlarını Ne İçin Kullanıyorsun?
Fıtratın insanı sahip olduğunu zannettiği şeyleri mutlak mülkü olarak görmez.
Beden emanettir.
Zaman emanettir.
Bilgi emanettir.
Çocuk emanettir.
Makam emanettir.
Servet emanettir.
Yetki emanettir.
Tabiat emanettir.
İnsanların kendisine duyduğu güven bile emanettir.
Bu nedenle adildir; kendisine karşı da başkasına karşı da. Dostuna uyguladığı ölçüyü düşmanına gelince değiştirmez. Kendi grubunun yanlışını meşrulaştırmaz. Güçlü olduğunda hukukunu genişletmez, zayıf olduğunda başkasının hukukunu inkâr etmez.
Gücü, yapabileceği her şeyi yapma ruhsatı olarak görmez. Gücün de hukuku olduğunu bilir.
Adalet ve ihsanın birlikte ele alınması burada ayrıca önemlidir: adalet hakkı teslim ederken ihsan kimi durumlarda bunun ötesinde özveri ve iyilik alanını açar.
8. ÜRETİM, PAYLAŞIM VE İNFAK EKSENİ
Hayata Ne Katıyorsun?
Fıtratın insanı yalnız tüketerek yaşayan insan değildir.
Üretir.
Bilgi üretir, değer üretir, emek üretir, çözüm üretir, güzellik üretir, güven üretir, ilişki üretir, kurum üretir, yetişmiş insan üretir.
Sonra ürettiğini yalnız kendisinde biriktirmez.
Paylaşır.
Bilgisini paylaşır. Tecrübesini paylaşır. Zamanını paylaşır. Servetini paylaşır. İmkânlarını paylaşır. Bağlantılarını paylaşır.
Böylece infak yalnız yardım faaliyeti olmaktan çıkar ve insanın varlığın dolaşım sistemine bilinçli katılımına dönüşür.
Fıtratın insanının sorusu yalnız;
“Ne kazandım?” değildir.
Bir başka soru daha vardır.
“Benden hayata ne geçti, hayata ne kattım ne inşa ettim?”
9. İLİŞKİ, İŞ BİRLİĞİ VE ÖRGÜTLENME EKSENİ
Başkalarıyla Birlikte İnşa Edebiliyor musun?
Fıtratın insanı tek başına yeterli olmadığını bilir.
Yardımlaşır, istişare eder, iş birliği yapar, dinler. Farklı kabiliyetlerle çalışabilir. Kendisinden daha yetenekli insanlardan korkmaz. Ekip kurabilir, ekip içerisinde çalışabilir. Başarıyı kendisine mal etmez.
Şahsiyetini kaybetmeden cem olabilir.
Ortak amaç etrafında örgütlenebilir.
Kendisine bağımlı insanlar değil, kendi ayakları üzerinde durabilen insanlar yetiştirir.
Cemaati kişiye itaate indirgemez; bir iş, sorumluluk ve varlık nedeni etrafında cem olma kabiliyeti olarak yaşar.
Daha büyük ölçekte ağ kurabilir, haberleşebilir, başka yapılarla müşterek amaçlar için çalışabilir.
Böylece birey–cemaat–ümmet zinciri soyut aidiyet olmaktan çıkarak fıtrî iş birliği mimarisine dönüşür.
10. KURUCU, ISLAH EDİCİ VE STRATEJİK İNSAN EKSENİ
Şikâyet Ettiğin Şeyin Yerine Ne Koyuyorsun?
Fıtratın insanı yalnız teşhis eden insan değildir.
Kurucudur.
Problem görür fakat problem anlatıcılığına saplanmaz. Kök nedenleri araştırır, alternatif geliştirir, tasarlar, planlar, kaynak oluşturur, insan yetiştirir, organizasyon kurar, sistemi kurar, ölçer, düzeltir ve geliştirir.
“Bâtıl kötüdür” demekle yetinmez.
Hakkın ikamesini gerçekleştirmeye çalışır.
İnsanları zorla dönüştürmeye kalkmaz. Zikreder, hatırlatır, farkındalık oluşturur, örnek meydana getirir, alternatif sunar ve talep doğmasına vesile olmaya çalışır.
Çünkü hidayetin kendisine ait olmadığını bilir.
Fakat hidayeti talep edebilecek şartların oluşmasına hizmet etmek kendi amel alanındadır.
11. ÇAĞ, TEKNOLOJİ VE CARİ HAYAT KARŞISINDA BAĞIMSIZLIK EKSENİ
Çağda mı Yaşıyorsun, Çağa mı Kulluk Ediyorsun?
Bu eksen özellikle bugünün insanı için vazgeçilmezdir.
Fıtratın insanı çağını bilir fakat çağını hakikatin ölçüsü yapmaz.
Teknolojiyi kullanır fakat teknoloji tarafından kullanılmamaya çalışır. Piyasada yaşar fakat piyasanın insan tarifini kabul etmek zorunda değildir. Devletle ilişki kurar fakat devleti mutlak otorite saymaz. Sosyal medyayı kullanabilir fakat görünürlüğü varoluşunun ölçüsü yapmaz.
Propagandaya karşı zihinsel direnç geliştirir.
Dikkatini korur.
Algoritmaların neyi düşüneceğini, piyasanın neyi isteyeceğini, siyasetin kimi seveceğini, kültür endüstrisinin neye hayran olacağını bütünüyle belirlemesine izin vermez.
Cari dünyanın kendisine verdiği “müşteri”, “seçmen”, “çalışan”, “kullanıcı”, “takipçi”, “insan kaynağı”, “veri” gibi nispi kimliklerin hiçbirini kök kimliği hâline getirmez.
Sistemin nesnesi olmaktan çıkıp hayatının sorumlu öznesi olmaya çalışır.
12. VARLIK NEDENİ, AHSENİ AMEL VE İTMİNAN EKSENİ
Bütün Bunların Sonunda Ne İçin Yaşıyorsun?
Fıtratın insanı yalnız “iyi insan” olmak için yaşamaz.
Varlık nedenini gerçekleştirmek için yaşar.
Kendisine verilen ömrün, bedenin, aklın, imkânların, ilişkilerin, kabiliyetlerin ve karşılaştığı şartların içerisinde sürekli aynı temel soruyla yüzleşir:
“Şimdi yapabileceğim ahseni amel nedir?”
Sonucu mutlaklaştırmaz.
Kazanmak her zaman başarı değildir.
Kaybetmek her zaman başarısızlık değildir.
Büyümek kemal değildir.
Küçülmek çöküş değildir.
Ölçü, kendisine verilen şartlar ve imkânlar içerisinde varlık nedenine en uygun ameli gerçekleştirme cehdidir.
Ve bunun sonucunda aradığı şey yalnız haz, başarı, servet, statü veya problemsiz bir hayat değildir.
İtminandır.
Allah'la, kendi fıtratıyla, diğer insanlarla, yaptığı işle, varlıkla, dünya hayatıyla ve ahiret istikametiyle ilişkilerinin sahih bir bütünlüğe kavuşmasından doğan bütüncül tatmindir.
MADEM BİLİYORSUN; PEKİ SENİN HAYATINDA BUNUN KARŞILIĞI NEDİR? BU HEPİMİZİN EN TEMEL VE SAHİCİ SORUSU OLMALIDIR.
Hud Suresi 112 “O halde seninle beraber tövbe edenlerle birlikte emrolunduğun gibi dosdoğru ol! Aşırı gitmeyiniz. Çünkü O, yaptıklarınızı çok iyi görendir.”
