Belki insanın başına gelebilecek en büyük kayıp, sahip olduğu bir şeyi yitirmesi değildir. Daha büyüğü, kendisine verilmiş olanın ne olduğunu hiç bilmeden yaşamasıdır. Çünkü insan kaybettiğini bildiği şeyi arayabilir; fakat varlığından haberdar olmadığı bir imkânın yokluğunu bile fark edemez. Onun yerine kendisine gösterilen sahteleri gerçek, öğretilen sınırları kader, içine doğduğu normları hakikat, alışkanlıklarını şahsiyet, korkularını tedbir, bağımlılıklarını sevgi, edilgenliğini uyum, mazeretlerini gerekçe, haklılıklarını ise doğruluk zannederek yaşayabilir.
İnsanın trajedisi tam da burada başlar.
İnsan, kendisinin ne olduğunu bilmediğinde yalnızca kendisi hakkındaki bilgisini kaybetmez; hayatın tamamını yanlış bir merkezden okumaya başlar. Çünkü insanın kendisine ilişkin tarifi, dünyaya ilişkin bütün tariflerinin başlangıç noktasıdır. Kendini özne olarak bilmiyorsa hayatı da öznesi olduğu bir imkân olarak göremez. Kendini mesul bilmiyorsa hadiseler karşısında kendi payını aramaz. Kendini irade sahibi bilmiyorsa değiştirebileceği şeyleri kader zanneder. Kendini hakikati aramakla mükellef bilmiyorsa doğruyu değil, kendisini rahatlatacak açıklamaları arar. Kendi görme, anlama, muhakeme etme, karar verme ve yapma kudretini kullanmayı öğrenmemişse bütün bunları kendisi adına yapacak insanlara, yapılara, ideolojilere, çevrelere, otoritelere ve ilişkilere ihtiyaç duyar.
Böylece insan kendi hayatının içinde yaşar fakat kendi hayatının faili olarak yaşamaz.
Onun adına geçmiş konuşur. Ailesi konuşur. Çevresi konuşur. Korkuları konuşur. Yaraları konuşur. Kendisine yıllar önce söylenmiş cümleler konuşur. Kabul görmek arzusu konuşur. Kaybetme korkusu konuşur. Kendisini değerli hissettiren insanların hükümleri konuşur. İçinde yaşadığı kültürün ezberleri, toplumun başarı tarifleri, iktidar ilişkileri, aidiyetleri ve alışkanlıkları konuşur.
En az konuşan ise kendisidir.
Fakat insan bunun farkında olmayabilir. Çünkü bütün bunlar zaman içerisinde öylesine içselleşmiştir ki dışarıdan gelen seslerle kendi sesini birbirinden ayırmak güçleşmiştir. Başkasından alınmış hükümler artık “benim düşüncem”, korkular “benim tercihim”, bağımlılıklar “benim sevgim”, öğrenilmiş savunma biçimleri “benim karakterim” diye konuşmaya başlamıştır.
İnsan böylece kendisi zannettiği büyük bir tortunun içinde yaşayabilir.
Buradaki en ağır mesele geçmişin varlığı değildir. Her insanın geçmişi vardır. Hafızasız bir insan tasavvur edilemez. Tecrübe insanın servetlerinden biridir. Mesele geçmişin bugünün bilgisine dönüşmesiyle bugünün efendisi haline gelmesi arasındaki farktır.
Sağlıklı bir geçmiş arkada durur ve bugünün insanına bilgi verir. Hastalıklı geçmiş ise insanın önüne geçer ve bugünü onun adına yönetir. Birincisinde insan geçmişine sahiptir. İkincisinde geçmiş insana sahiptir. Bu ayrım anlaşılmadan insanın yaşadığı birçok psikolojik, ahlaki ve toplumsal problem anlaşılamaz.
Çünkü kendi hayatının faili olamayan insanın en temel davranışlarından biri sorumluluğu sürekli dışarıya taşımaktır. Anlayan başkasıdır, anlamayan başkasıdır; yapan başkasıdır, bozan başkasıdır; sebep başkasıdır, suçlu başkasıdır, sorumlu başkasıdır. İnsan kendisini olayların faili olmaktan çıkarıp olayların mağduru olarak konumlandırdıkça tuhaf bir rahatlık kazanır: Artık kendi üzerine düşen şeyi yapmak zorunda değildir.
Bunun karşılığında çok ağır bir bedel öder.
Sorumluluktan kurtulurken yapabilir, inşa edebilir, değiştirebilir olmaktan da vazgeçer.
Çünkü insanın “Benim hiçbir payım yok” dediği yerde “Benim değiştirebileceğim hiçbir şey yok” hükmü de gizlidir. Fail olmayı reddeden insan, değiştirme kudretinden de feragat etmiş olur. Böylece suçsuzluğunu korumaya çalışırken güçsüzlüğünü inşa eder. Haklılığını büyüttükçe imkânlarını küçültür. Mazeretleri arttıkça hareket alanı daralır.
Sonunda elinde büyük bir haklılık dosyası ve yaşanamamış bir hayat kalabilir.
Belki çağımız insanının en derin açmazlarından biri budur: hakikati bulmak yerine haklı çıkmaya çalışmak.
Hakikat ile haklılık aynı şey değildir.
Hakikat, insanın kendisini de yargılayabilecek bir ölçüdür. Haklılık arzusu ise çoğu zaman ölçüyü insanın kendisine göre biçimlendirme çabasıdır. Hakikat karşısında insan gerektiğinde “Ben yanılmışım” diyebilir. Haklılık ihtiyacında ise insan, yanılmış olabileceği ihtimalini ortadan kaldıracak deliller üretmeye çalışır. Hakikat insanı dönüştürür; sahte haklılık insanın mevcut halini korur.
Bu yüzden hakikati isteyen insan sorar:
“Gerçekte ne oldu?”
Haklı çıkmak isteyen insan ise başka bir soru sorar:
“Burada benim suçsuz olduğumu nasıl gösterebilirim?”
İki soru arasındaki fark, iki ayrı hayat biçimi arasındaki farktır.
İnsan birincisinde öğrenebilir, değişebilir, gelişebilir, kendisini tashih edebilir. İkincisinde ise sürekli savunma yapar. Hafızasını bile seçerek kullanır. Kendisine yapılanları büyütür, kendisinin yaptıklarını küçültür. Başkasının niyetini sorgular, kendi niyetini peşinen temize çıkarır. Başkasının kusurunu sebep, kendi kusurunu sonuç sayar. Böylece hayatı anlamaya değil, kendi hikâyesini beraat ettirmeye çalışır.
Nefsin çok sevdiği bir mahkemedir bu. Sanık da kendisidir, hâkim de kendisi, savcı da kendisi, delilleri seçen de kendisi. Karar ise çoğu zaman baştan bellidir:
Ben haklıyım.
Fakat hayatın böyle bir karara ihtiyacı yoktur.
Fıtratın da yoktur.
Hakikat, insanın kendisini haklı ilan etmesiyle değişmez. Sebep-sonuç ilişkileri mazeret dinlemez. Yanlış karar, sahibinin kendisini ne kadar haklı gördüğüne bakmadan sonucunu üretir. Fıtrata aykırı ilişki, taraflardan birinin ne kadar mağdur olduğuna inanmasından bağımsız olarak tahribatını gerçekleştirir. İnsanın kendisine anlattığı hikâye ne kadar ikna edici olursa olsun gerçekliğin hükümleri kendi mecrasında işlemeye devam eder.
Bu yüzden insan bütün dünyayı kendi haklılığına ikna etse bile mutsuz olabilir.
Herkes ona “Sen haklısın” diyebilir ve o yine huzursuz olabilir.
Karşısındaki insan özür dileyebilir, toplum onu tasdik edebilir, mahkeme onu haklı bulabilir, çevresi onun yanında durabilir; fakat bunların hiçbiri fıtrata aykırı kurulmuş bir hayatı itminana dönüştürmeye yetmeyebilir.
Çünkü insanın derinliklerinde aradığı şey haklı çıkmak değildir.
Hak üzere olmaktır.
Bu ikisi birbirinden çok farklıdır.
Haklı çıkmak başkasına karşı kazanılan bir pozisyondur. Hak üzere olmak insanın hakikat karşısındaki pozisyonudur.
Birincisinin seyirciye ihtiyacı vardır. İkincisinin yoktur.
Birincisi alkış ister. İkincisi şahit olmasa da ayakta kalabilir.
Birincisi karşısında bir suçlu arar. İkincisi önce kendisine bakabilir.
Birincisi nefsi korur. İkincisi insanı inşa eder.
Ve tam burada geçmiş meselesi yeniden karşımıza çıkar.
İnsanların önemli bir bölümü bugün yaşadığını zannederken aslında geçmişte yaşamaktadır. Bugünkü insana dünün insanı gibi davranır. Bugünkü hadiseyi geçmişte yaşadığı hadisenin devamı gibi görür. Bugünkü sözü yıllar önce işittiği başka bir sözün tercümesi olarak algılar. Karşısındaki insanın gerçekte ne söylediğinden önce kendisinde neyi tetiklediğine bakar.
Dolayısıyla çoğu zaman insan olguya değil, olgunun kendi hafızasındaki karşılığına tepki verir.
Karşısında bugün vardır; fakat kendisi dünün içinden bakmaktadır.
Böyle bir insanın anda verdiği kararların önemli bir kısmını aslında geçmiş vermektedir.
Üstelik geçmiş yalnızca hadiselerden oluşmaz. Geçmişin insan üzerinde bıraktığı hükümler vardır: “Sen şöylesin.” “İnsanlara güvenilmez.” “Kaybedersen mahvolursun.” “Sevilmek için böyle davranmalısın.” “Güçlü olan budur.” “Başarılı insan şöyle olur.” “Bunu yaparsan yalnız kalırsın.” “Bize bunu yaptılar.” “Bizim gibiler böyle yaşar.”
Bir insan çocukken veya gençken bu hükümleri, kendisi üzerinde yüksek duygusal etkisi bulunan insanlardan aldıysa bunların tesiri çok daha derin olabilir. Çünkü henüz kendisini, hayatı ve ilişkileri bağımsız biçimde değerlendirecek ölçülere sahip değilken aldığı hükümler onun zihninin yalnızca içeriğini değil, bakma biçimini kurmuştur.
İşte asıl zehir budur.
İnsana yalnızca yanlış cevap verilmemiştir; yanlış soru sorma biçimi öğretilmiştir. Yalnızca bazı şeyleri yanlış bilmemektedir; dünyayı yanlış bir pencereden görmeye başlamıştır.
Daha sonra büyür.
Bedeni büyür. Yaşı ilerler. Meslek sahibi olur. Para kazanır. Evlenir. Çocuk sahibi olur. Yönetici olabilir. İnsanlara hükmedebilir. Belki yüzlerce kişinin sorumluluğunu taşıyan mevkilere gelir.
Fakat insanın takvim yaşıyla idrak yaşı aynı hızda büyümeyebilir.
Elli yaşındaki bir insanın içerisinde hâlâ on beş yaşında verilmiş bir hüküm yaşayabilir. Altmış yaşındaki bir insan, kırk yıl önceki bir korkunun bugünkü temsilcisinden kaçıyor olabilir. Çok güçlü görünen bir yönetici hâlâ babasına kendisini ispat etmeye çalışıyor olabilir. Başarı peşinde koştuğunu zanneden biri, çocukluğunda alamadığı takdiri toplamaya çalışıyor olabilir.
Ve insan bunu hayat zannedebilir.
İşte Sihirsiz Formül tam burada başlıyor.
Çünkü bütün bunların bir gecede silineceği mucizevi bir yöntem yoktur. Hafızayı sıfırlayan bir düğme yoktur. İnsan geçmişini söküp atamaz. Yaşanmış olan yaşanmıştır. Kaybedilmiş olanın bir kısmı geri gelmez. Bazı yaralar iz bırakır. Bazı hataların bedelleri vardır. Bazı insanlar değişmez. Bazı özürler gelmez. Bazı hesaplar kapanmaz.
Formülün sihirsiz oluşu bundandır.
Fakat insanın elinde geçmişten çok daha büyük bir imkân vardır.
Şimdi.
Çünkü geçmiş yaşanmıştır fakat şimdi henüz tamamlanmamıştır.
Geçmişin hükmü verilmiştir; şimdinin hükmünü verecek olan henüz buradadır.
Sensin.
Anda yaşamak bu nedenle romantik bir “anı yaşa” çağrısı değildir. Hazcılık hiç değildir. Geçmişi unutmak, geleceği düşünmemek veya kendini akışa bırakmak değildir.
Anda yaşamak, iradenin yönetim merkezini yeniden ele geçirmektir.
Şu anda karşımdaki şey nedir?
Gerçekte ne oluyor?
Ben ne görüyorum?
Ben ne biliyorum?
Bilmediğim nedir?
Geçmişten getirdiğim hangi hüküm gördüğüm şeyi değiştiriyor?
Şu anda hissettiğim şey bugünün gerçeğinden mi doğuyor, yoksa dünün bugündeki yankısı mı?
Karşımdaki insan gerçekten bunu mu söylüyor, yoksa ben onun sözünü eski bir yaranın diliyle mi tercüme ediyorum?
Ben burada ne istiyorum?
Hakikati mi, haklı çıkmayı mı?
Benim sorumluluğum nedir?
Ben ne yapabilirim?
Ve belki hepsinden önemlisi:
Şimdi nasıl bir insan olmayı seçiyorum?
Özne burada doğar.
Özne olmak, her şeyi kontrol etmek değildir. Zaten hiçbir insan hayatın tamamını kontrol edemez. Başkalarının davranışlarını, dünyanın şartlarını, ölümü, kaybı, tesadüfleri, ihaneti, felaketleri, insanların ne düşüneceğini kontrol edemez.
Fakat bütün bunların karşısında kim olacağını belirleme imkânı vardır.
İnsanın muazzam özgürlük alanlarından biri budur.
Başkası yalan söyleyebilir; sen doğru söyleyebilirsin.
Başkası ihanet edebilir; sen sadakati seçebilirsin.
Başkası seni yanlış anlayabilir; sen kendini doğru ifade etmeye çalışabilirsin.
Geçmiş seni yaralamış olabilir; bugünkü kararını yaranın vermesine izin vermeyebilirsin.
Korkabilirsin; fakat kararını korkuya teslim etmeyebilirsin.
Öfkelenebilirsin; fakat öfkenin seni yönetmesine mecbur değilsin.
İşte insanın yeniden kendisine kavuşmaya başladığı yer burasıdır.
Bunun için her anın arkasına görünmez bir çizgi çekmek gerekir.
Çizginin arkasında yaşananlar vardır.
Başarılar, başarısızlıklar, kayıplar, yanlış tercihler, insanlar, kırgınlıklar, korkular, travmalar, övgüler, aşağılanmalar, öğretilmiş hükümler, aile, çevre, kültür, eski benlikler…
Bunların hiçbirini inkâr etmek gerekmez.
Fakat çizginin önünde henüz yaşanmamış bir alan vardır.
Ve insan kendisine şunu söyleyebilmelidir:
Bundan sonrasının faili benim.
Bu cümle insanın bütün geçmişin suçunu üzerine alması anlamına gelmez. Tam tersine suç meselesinden daha yüksek bir yere çıkmasıdır. “Kimin yüzünden böyle oldum?” sorusundan “Buradan itibaren ne olacağım?” sorusuna geçmektir.
Çünkü ilk sorunun cevabı bazen tamamen doğru olsa bile insanı kurtarmaya yetmez.
Gerçekten annen yüzünden olabilir.
Baban yüzünden olabilir.
Eşin yüzünden olabilir.
Devlet yüzünden olabilir.
Toplum yüzünden olabilir.
Sana yapılan büyük bir haksızlık yüzünden olabilir.
Bunların hepsi doğru olabilir.
Fakat bundan sonra ne olacağının cevabı hâlâ verilmemiştir.
İşte insanın hayatı o cevapta saklıdır.
İnsan sürekli “Beni buraya kim getirdi?” diye sorarsa hayatının geri kalanını mahkeme salonunda geçirebilir. Oysa asıl soru şudur:
“Buradan nereye gideceğim?”
Sihirsiz formül budur.
Her anın sonunda çizgiyi çekmek.
Arkada kalanı bilgiye dönüştürmek fakat efendi yapmamak.
Acıyı inkâr etmemek fakat kimliğe dönüştürmemek.
Haksızlığı görmek fakat hayatın merkezine yerleştirmemek.
Hatayı kabul etmek fakat kendini hatadan ibaret saymamak.
Tecrübeyi almak fakat hükmünü yeniden verebilmek.
Ve çizginin önünde yeniden görmek.
Yeniden düşünmek.
Yeniden öğrenmek.
Yeniden karar vermek.
Yeniden yapmak.
Yeniden olmak.
Bu kolay değildir.
Çünkü insanın karşısında yalnızca geçmişi yoktur. Geçmişten beslenen bir nefsi, alışkanlıkları, korkuları, menfaatleri, konfor alanları ve yıllar içerisinde kurulmuş savunma mekanizmaları vardır. Özne olmak kulağa güzel gelir fakat bedeli vardır. Çünkü özne olduğunuz anda artık sürekli başkalarını suçlayamazsınız. Kendi payınızı görmek zorunda kalırsınız. Kendi cehaletinizle, korkaklığınızla, tembelliğinizle, yanlış tercihlerinizle, bağımlılıklarınızla, sahte haklılıklarınızla karşılaşabilirsiniz.
Bu yüzden birçok insan özgürlük istediğini söyler fakat özne olmak istemez.
Çünkü özgürlük yalnızca zincirlerin çözülmesi değildir.
Sorumluluğun başlamasıdır.
Artık karar seninse sonuçla ilişkin de senindir.
İşte insanı büyüten de budur.
İnsan kendi hayatının sorumluluğunu üstlendikçe kendisini yeniden keşfetmeye başlar. Daha önce kullanmadığı muhakeme gücünü kullanır. Korkularına rağmen karar vermeyi öğrenir. Yanıldığında dünyasının yıkılmadığını görür. Hatasını kabul etmenin küçülmek değil büyümek olduğunu fark eder. Başkasının tasdikine duyduğu ihtiyaç azalır. Kendi değerini insanların hükümlerinden devşirmeyi bıraktıkça ilişkileri değişir.
Ve bir süre sonra şaşırtıcı bir şey olur:
Geçmiş değişmemiştir ama geçmişin insan üzerindeki iktidarı değişmiştir.
Hatıra aynı hatıradır.
Olay aynı olaydır.
İnsanlar aynı insanlardır.
Fakat artık direksiyonda onlar yoktur.
Geçmiş, yönetici olmaktan çıkar; bilgi olur.
Acı, kimlik olmaktan çıkar; tecrübe olur.
Yanlış, kader olmaktan çıkar; ders olur.
Kaybetmek, dünyanın sonu olmaktan çıkar; hayatın bir ihtimali olur.
Ve insan ilk defa kendi gözleriyle bugüne bakmaya başlar.
Belki o zaman çok daha sarsıcı bir şey fark eder:
Hayatının önemli bir bölümünde çözmeye çalıştığı problemlerin bir kısmı bugünde hiç mevcut değildir.
Onları geçmişten taşımaktadır.
Kavga ettiği bazı insanlar eski insanların yerine konulmuş insanlardır. Korktuğu bazı ihtimaller eski korkuların yeni isimleridir. İspat etmeye çalıştığı bazı şeyleri artık kimse ondan istememektedir. Kazanmaya çalıştığı bazı savaşların muhatapları çoktan gitmiştir.
Fakat savaş devam etmektedir.
İşte insan anda yaşamaya başladığında ilk defa savaş meydanına bakıp sorabilir:
“Ben hâlâ neden savaşıyorum?”
Bu soru bazen yılların yükünü bir anda görünür hale getirir.
Sonra daha büyük soru gelir:
“Ben gerçekte ne için yaşamak istiyorum?”
İnsan bu soruya sahici bir cevap verebildiğinde hayat savunmadan inşaya geçer.
Artık bütün enerjisini geçmişi açıklamaya, kendisini ispatlamaya, başkalarını suçlamaya, haklılığını göstermeye harcamak zorunda değildir. O enerji öğrenmeye, üretmeye, ilişki kurmaya, iyileştirmeye, güzelleştirmeye, sorumluluk almaya, bir mana ve dava sahibi olmaya, kendi varlığının imkânlarını gerçekleştirmeye yöneltilebilir.
Belki insanın gerçek kuvveti de burada başlar.
Çünkü insan, kendisine verilmiş olanı kullanmaya başlamıştır.
Akletmektedir.
Görmektedir.
Ayırt etmektedir.
İrade etmektedir.
Karar vermektedir.
Sorumluluk almaktadır.
Yapmaktadır.
Yanılmaktadır.
Öğrenmektedir.
Düzelmektedir.
Yeniden yapmaktadır.
Yani nihayet yaşamaktadır.
Bütün bunların sonunda ortaya kusursuz bir insan çıkmaz.
Zaten amaç kusursuzluk değildir.
Ortaya sahici bir insan çıkar.
Kendi noksanını görebilen, yanıldığında dönebilen, bilmediğinde öğrenebilen, düştüğünde kalkabilen, geçmişini inkâr etmeden onun esaretinden çıkabilen, insanların hükümlerini dinleyip yine de kendi aklıyla değerlendirebilen, başkasının suçunu görürken kendi sorumluluğunu kaybetmeyen, haklı çıkmaktan daha çok hakikate yaklaşmayı önemseyen bir insan.
Böyle bir insanın hayatında artık sihre ihtiyaç yoktur.
Kurtarıcı beklemez.
Birilerinin değişmesini hayatının ön şartı yapmaz.
Geçmişin düzeltilmesini beklemez.
Kendisinden özür dilenmeden yaşamaya başlayabilir.
Herkes tarafından anlaşılmadan doğru bildiğini yapabilir.
Şartların mükemmel hale gelmesini beklemeden ilk adımı atabilir.
Çünkü keşfettiği şey şudur:
Hayat, başkalarının kendisine ne yaptığıyla bütünüyle belirlenmek zorunda değildir; insanın kendisine verilmiş olanla bundan sonra ne yaptığı da hayatın asli bir parçasıdır.
İşte bütün mesele belki bu kadar sade ve bu kadar ağırdır.
Sihir yoktur.
Kestirme yol yoktur.
Geçmişi ortadan kaldıracak değnek yoktur.
Bütün sorumluluğu taşıyacak kurtarıcı yoktur.
İnsanı kendi yerine yaşayacak hiç kimse yoktur.
Ama insan vardır.
Akıl vardır.
İrade vardır.
Fıtrat vardır.
Hakikati arama imkânı vardır.
Öğrenme vardır.
Tevbe vardır.
Tashih vardır.
Yeniden başlama vardır.
Ve henüz yaşanmamış olan şimdi vardır.
Her yeni an insanın önüne görünmez bir çizgi çeker.
Çizginin arkasında artık değiştiremeyeceği şeyler vardır.
Çizginin önünde ise henüz karar verilmemiş bir hayat.
İnsan bütün geçmişini sırtına alıp o çizginin önüne geçebilir; fakat geçmişinin kendisinden önce geçmesine izin vermek zorunda değildir.
Bir kere olsun durup bakabilir.
Gerçekten bakabilir.
Kendi gözüyle.
Kendi aklıyla anlayabilir.
Hakikate nispet ederek hükmedebilir.
Kendi iradesiyle karar verebilir.
Ve yapabilir.
Sonra yeniden çizgi çeker.
Yine bakar.
Yine öğrenir.
Yine tashih eder.
Yine yürür.
Belki insanın kendisine kavuşmasının büyük sırrı denilen şey, aslında böylesine sihirsizdir.
Çünkü insanı insan yapacak olan şey hiçbir zaman sihir değildi.
Kendisine verilmiş olanı bilmesi, onun mesuliyetini üstlenmesi ve onu hakikat üzere kullanmasıydı.
Ve belki hayatın en acı ihtimali başarısız olmak, kaybetmek veya yara almak değildir.
En acı ihtimal; kendisine verilmiş muazzam insanlık imkânından habersiz, başkalarının hükümlerini kendi düşüncesi, başkalarının korkularını kendi kaderi, geçmişin izlerini kendi şahsiyeti, mazeretlerini kendi hakikati zannederek bir ömür yaşamak; hiç gerçekten görmeden, hiç gerçekten seçmeden, hiç gerçekten kendisi olmadan, sürekli birilerini suçlayıp sürekli kendisini haklı çıkararak, fakat hiçbir zaman aradığını bulamadan ölüp gitmektir.
İnsan bundan daha büyük ne kaybedebilir?
Belki de bu yüzden çizgi hemen şimdi çekilmelidir.
Çünkü geçmiş için geçtir.
Fakat insan hayattaysa, bundan sonrası için henüz geç değildir.
