Yüzleşme, insanın kendisi, yaşadığı gerçeklik, yaptığı tercihler, bunların sebepleri ve sonuçları, başka insanların hâlleri, hayatın işleyişi ve nihayet hakikat karşısında kendi mevcut konumuyla aracısız veya mümkün olduğunca doğrudan karşı karşıya gelmesidir.
Bu karşılaşmanın ayırt edici özelliği, insana dışarıdan yeni bir biçim verilmesi değildir. İnsan kendi mevcut hâlinin içine giren yeni bir gerçeklik verisiyle karşılaşır ve bu karşılaşmayı kendi fıtrî kuvveleriyle işlemeye başlar.
Bu nedenle yüzleşme aslında tek bir psikolojik veya pedagojik yöntem değildir. Aynı anda öğrenmenin, anlamanın, idrakin, farkındalığın, duygulanmanın, tahayyülün, tasavvurun, talebin, kararın ve davranışın başlangıç noktası olabilen çok boyutlu bir oluş biçimidir.
Yüzleşmenin temel üstünlüğü burada ortaya çıkar.
İnsana dışarıdan bir teklif getirildiğinde nefis, alışkanlık, korku, aidiyet, kibir, kompleks, menfaat, sosyal baskı veya mevcut kimlik sistemi buna karşı savunma geliştirebilir.
Teklif ne kadar doğru olursa olsun insan onu:
“Bana müdahale ediliyor.”
“Beni değiştirmek istiyorlar.”
“Ben zaten biliyorum.”
“Bu benim şartlarımı anlamıyor.”
“Bu bana uygun değil.”
“Bunu kabul edersem şimdiye kadar yanlış yaşadığımı kabul etmek zorunda kalırım.” gibi farklı savunmalarla bloke edebilir.
Fakat aynı hakikat kişinin kendi hayatının içinden çıkarsa durum değişir.
Kendi davranışının sonucunu görür.
Kendi çelişkisini fark eder.
Kendi korkusunun kararını nasıl değiştirdiğini yakalar.
Kendi gücünü beklemediği bir yerde keşfeder.
Başkasında gördüğü bir hâlin kendisindeki karşılığını fark eder.
Bir kaybın ardından daha önce önemsemediği bir şeyin değerini anlar.
Bir başarı sırasında başarının düşündüğü kadar tatmin üretmediğini görür.
Bir musibet karşısında güvendiği şeylerin gerçek kuvvetini sınar.
Burada dışarıdaki bir fail ona “yanlışsın” dememiştir.
Gerçeklik konuşmuştur.
İşte yüzleşmenin fıtrî kuvveti büyük ölçüde buradan gelir.
YÜZLEŞME İNSANIN SAVUNMA SİSTEMİNİ NEDEN FARKLI BİÇİMDE AŞABİLİR?
Çünkü insan kendi gördüğü, hissettiği ve yaşadığı gerçeğe karşı dışarıdan gelen iddia kadar kolay savunma geliştiremez.
Bu, savunmanın tamamen ortadan kalkacağı anlamına gelmez. İnsan yaşadığı gerçeği de inkâr edebilir ne de çarpıtabilir veya rasyonalize edebilir. Fakat artık mücadele “başkasının sözü” ile kendi kanaati arasında değildir.
Mücadele: KENDİ MEVCUT TASAVVURU ↔ KENDİ YAŞADIĞI GERÇEKLİK arasında gerçekleşmeye başlar.
Bu çok daha kuvvetli bir iç gerilimdir. Buradan önemli bir ilke çıkıyor:
Yüzleşme insanı dışarıdan ikna etmeye çalışmaz; insanın mevcut tasavvuru ile yaşadığı gerçeklik arasındaki farkı görünür hâle getirir. Bu fark büyüdükçe eski tasavvurun kendi kendisini taşıması zorlaşabilir. Dolayısıyla yüzleşmenin gücü çoğu zaman doğrudan verdiği cevaptan değil, eski cevabı artık sürdürülemez hâle getirmesinden gelir.
YÜZLEŞMENİN ÇOK KANALLI BİLGİ ÜRETİMİ
Yüzleşmenin yalnız zihinsel öğrenmeden farklılaşmasının en önemli nedenlerinden biri, aynı anda çok sayıda insanî kanaldan veri üretmesidir.
Bir insan bir kitabı okuyabilir ve bir bilginin mantıken doğru olduğunu kabul edebilir.
Fakat aynı insan bir musibet yaşadığında aynı hakikat başka katmanlardan da içeri girer.
Zihin bir şey öğrenir.
Beden başka bir şey öğrenir.
Korku başka bir şey söyler.
Acı başka bir nispeti görünür kılar.
Kaybetme ihtimali değer sıralamasını açığa çıkarır.
Yalnızlık aidiyet algısını sınar.
Çaresizlik güç tasavvurunu yeniden sorgulatır.
Ümit ihtimal alanını genişletir.
Başkasının yardımını görmek insan ilişkilerine dair yeni bir bilgi oluşturur.
Kişinin kendi dayanma gücünü görmesi kendisine ilişkin tasavvurunu değiştirebilir.
Dolayısıyla tek bir olay aynı anda: BİLGİ + DUYGU + BEDEN + HAYAL + TASAVVUR + DEĞER + KORKU + ÜMİT + İLİŞKİ + SEBEP–SONUÇ alanlarında veri üretebilir.
Bu nedenle yüzleşmenin etkisi, sıradan bilgilendirmeden çok daha derin olabilir.
Çünkü burada bilgi yalnız “bilinen” bir şey olmaktan çıkar; insanın kendi varlığı tarafından şahitlik edilmiş bilgiye dönüşür.
ŞAHİTLİK YÜZLEŞMENİN EN GÜÇLÜ BİÇİMLERİNDEN BİRİDİR
Şahitlik tam da bu sebeple özel önem taşır.
Bir insana hiçbir şey anlatmazsınız.
Fakat o bir insan görür.
Bir davranış görür.
Bir ilişki görür.
Bir şahsiyet görür.
Bir korku karşısında nasıl durulduğunu görür.
Bir menfaat imkânı varken nasıl vazgeçildiğini görür.
Bir haksızlık karşısında nasıl tavır alındığını görür.
Bir güç kullanılırken sınırın nasıl korunduğunu görür.
Bir insanın kendisinden daha güçsüz birine nasıl muamele ettiğini görür.
Bunun karşısında zihninde sessiz fakat çok kuvvetli bir süreç başlayabilir.
“Demek böyle de yaşanabiliyor.”
Bu cümle olağanüstü önemlidir.
Çünkü çoğu insanın problemi yalnız doğruyu bilmemesi değildir.
Alternatif insan hâlinin mümkün olduğunu görmemesidir.
Şahitlik burada mümkün olanı görünür kılar.
Dolayısıyla: ŞAHİTLİK - MÜMKÜN OLANIN GÖRÜLMESİ - ESKİ ZORUNLULUK ALGISININ KIRILMASI - YENİ TASAVVUR üretebilir.
İnsan artık:
“Herkes böyle.”
“Dünya böyle.”
“Başka türlü yaşanmaz.”
“Bu şartlarda başka seçenek yok.” savunmalarını eskisi kadar kolay sürdüremeyebilir.
Çünkü önünde mevcut kabullerine karşı örnek vardır.
Bu sebeple şahitlik yalnız ahlâkî örneklik değil, aynı zamanda epistemik bir müdahaledir.
MUSİBET, SIKINTI VE KRİZLERİN YÜZLEŞTİRİCİ FONKSİYONU
Sıkıntıların ve musibetlerin insan üzerindeki dönüştürücü gücü de bu mimariyle daha iyi anlaşılabilir.
Musibet yeni bir hakikat üretmek zorunda değildir.
Çoğu zaman zaten var olan fakat insanın soyut biçimde bildiği hakikatin üzerindeki perdeleri kaldırır.
Ölümü bilen insan ölümle yüzleşir.
Geçiciliği bilen insan kayıpla karşılaşır.
Acziyet kavramını bilen insan gerçekten çaresiz kalır.
İnsan ilişkilerinin kırılganlığını bilen kişi terk edilir.
Malın geçiciliğini bilen kişi servet kaybeder.
Bedeninin faniliğini bilen insan hastalık veya yaşlanmayla karşılaşır.
Bu durumda: SOYUT BİLGİ-YAŞANMIŞ HAKİKAT dönüşümü meydana gelir.
Ve bu olay yalnız zihne basmaz.
Aynı anda korkuya, arzuya, hayale, geleceğe ilişkin tasavvura, güvenlik duygusuna, beden algısına, ilişki ihtiyacına ve değer sıralamasına temas eder.
Bu nedenle yüzleşme, bilginin inanca dönüşmesi bakımından çok güçlü olabilir.
Çünkü inanç yalnız bir önermeyi doğru kabul etmek değildir.
Bir hakikatin insanın: anlam sistemine, güven sistemine, değer sıralamasına, kararlarına ve davranışına girebilmesidir.
Yüzleşme, hakikatin bu katmanların tümüne aynı anda temas edebilme ihtimalini artırır.
YÜZLEŞMENİN BİLGİ MİMARİSİ
Yüzleşmenin güçlü olması için yalnız olay yaşamak da yeterli değildir.
İnsan aynı musibeti yaşayıp bambaşka sonuçlara ulaşabilir.
Bir kişi derinleşir.
Bir kişi katılaşır.
Bir kişi öfkelenir.
Bir kişi teslim olur.
Bir kişi sorumluluk alır.
Bir kişi tüm sorumluluğu başkasına yükler.
Demek ki olay tek başına belirleyici değildir.
Burada yüzleşmenin başka bilgi unsurlarıyla birlikte çalışması gerekir.
Hakikat ve mizan bilgisi
İnsan yaşadığı şeyi değerlendirebileceği bir üst ölçüye ihtiyaç duyar.
Aksi hâlde tecrübe yalnız ham veri olarak kalabilir.
Şahitlik bilgisi
Başka insanların aynı veya benzer durumlarda nasıl davrandığını görmek mümkün davranış ufkunu genişletir.
Sebep–sonuç bilgisi
İnsan “ne oldu?” sorusundan “neden oldu?” sorusuna geçebilmelidir.
Ve daha ileri: “Ben bu sonucun oluşmasında hangi noktadayım?”
Kök mekanizma bilgisi
Tekil olayın altında tekrar eden yapı görülmelidir.
“Bu yalnız bu defa yaşadığım bir problem mi, yoksa hayatımda sürekli aynı sonucu üreten daha derin bir alışkanlık, korku, nispet veya değer sistemi mi var?”
Perspektif bilgisi
İnsan yalnız mevcut halini değil, onun dışındaki mümkün insan ve hayat hâllerini de görebilmelidir.
Tecrübe bilgisi
Yeni bir davranış denenmeden eski tasavvurun gerçekten değişip değişmediği anlaşılamaz.
Formasyon bilgisi
İnsan yeni bir karar verdiğinde bazen yeni kapasitelere ihtiyaç duyar.
Doğruyu istemek, doğruyu yapabilmekle aynı şey değildir.
Bu aşamada yeni bilgi, beceri, ilişki veya kaynak gerekecektir.
Dolayısıyla yüzleşme kendi başına tamamlanmış bir sistem değildir.
YÜZLEŞME - YENİ İHTİYAÇ - YENİ FORMASYON üretir.
Ve formasyon tekrar hayatın içine döner.
YÜZLEŞMENİN İÇSEL İŞLEME MOTORU
Yüzleşmeden sonra insanın içinde çalışan süreçleri artık daha net ayırabiliriz.
Karşılaşma önce dikkati çeker.
Dikkat fark üretir. Fark, eski algı sistemiyle yeni veri arasındaki mesafeyi görünür kılar.
Burada tefekkür başlar. İnsan gördüğü şeyin anlam ve ilişkilerini düşünür.
Tezekkür, unutulmuş veya daha önce bilinen hakikati yeniden çağırır. “Ben bunu aslında biliyordum.” fakat artık bilgi başka bir ağırlık kazanmıştır.
Tedebbür, bu durumun nereye doğru gittiğini, devam ettirilirse ne doğuracağını ve hangi sonuçların arkasından gelebileceğini araştırır.
Taakkul, bütün unsurlar arasındaki nispeti kurar.
Kişi artık yalnız etkilenmiş değildir; anlam üretmeye başlamıştır.
Böylece: YÜZLEŞME - TEFEKKÜR - TEZEKKÜR - TEDDEBBÜR - TAAKKUL - YENİ TASAVVUR oluşur.
Ama yine de hareket başlamayabilir.
Çünkü anlamak ile istemek arasında başka bir eşik vardır.
YÜZLEŞMENİN ASIL EŞİĞİ: TALEP
Yüzleşmenin başarılı olup olmadığını yalnız “kişi anladı mı?” sorusuyla ölçmemek gerekir.
Daha önemli soru: KİŞİDE YENİ BİR TALEP DOĞDU MU?
Çünkü özneleşmenin iç motoru talep olabilir.
İnsan kendi mevcut hâliyle sahih hâl arasındaki farkı görür.
Bu fark önce rahatsızlık meydana getirir.
Rahatsızlık ihtiyaç hissine dönüşür.
İhtiyaç mümkün bir alternatifle karşılaşır.
Alternatif ulaşılabilir görünürse talep doğabilir.
Dolayısıyla: YÜZLEŞME - FARK - RAHATSIZLIK - İHTİYAÇ - MÜMKÜN ALTERNATİF - ÜMİT - TALEP. Buradaki ümit özellikle önemlidir.
Çünkü kişi yanlışını görüp değişimin mümkün olduğuna inanmazsa yüzleşme özneleşme değil çaresizlik üretebilir.
Bu nedenle sağlıklı yüzleşme yalnız yanlış olanı göstermez.
Aynı anda: “Başka türlü olmak mümkündür.” bilgisini de taşımalıdır.
Şahitliğin tekrar önem kazanmasının nedeni budur.
TALEPTEN DAVRANIŞA
Talep doğduktan sonra insan artık dışarıdan sürüklenen biri değildir.
Bir şeyi kendisi istemeye başlamıştır.
Buradan: TALEP - İRADE - KARAR – DAVRANIŞ hattı açılır.
Ve özneleşmenin en kritik tarafı tam burada belirir.
Davranış ona ait olmalıdır.
Kararın sonucu ona ait olmalıdır.
Tecrübe ona ait olmalıdır.
Hata ona ait olmalıdır.
Tashih de ona ait olmalıdır.
Çünkü bunları dış özne devralırsa yüzleşmeyle başlayan özneleşme tekrar nesneleşmeye döner.
DAVRANIŞ YENİ BİR YÜZLEŞME ÜRETİR
Davranış sürecin sonu değildir.
İnsan yeni bir karar verdiğinde hayat ona yeni veri verir.
Beklediği sonuç ortaya çıkabilir, çıkmayabilir.
Kendisinde bilmediği yeni bir zaafla karşılaşabilir.
Beklemediği bir kuvvesini görebilir.
Bir ilişki değişebilir.
Yeni bir korku ortaya çıkabilir.
Yeni bir imkân oluşabilir.
Dolayısıyla: DAVRANIŞ - SONUÇ - TECRÜBE - ŞAHİTLİK - YENİ YÜZLEŞME.
Böylece süreç spiral biçimde ilerler.
Her döngüde insan aynı noktaya geri dönmez.
Doğru işliyorsa daha yüksek bir farkındalık ve kapasite seviyesinden yeni yüzleşmeye girer.
Bu nedenle: YÜZLEŞME - İDRAK - TALEP - DAVRANIŞ - TECRÜBE - YÜZLEŞME döngüsü kemâlâtın temel metabolizmalarından biri olabilir.
YÜZLEŞMEDEN ISLAH, İNŞA, TASFİYE VE TESVİYEYE
Yüzleşmenin güçlü taraflarından biri de yalnız yeni bir şey eklememesidir.
Bazı unsurları ayıklar.
Bazılarını düzeltir.
Bazılarını yeniden nispetlendirir.
Bazılarını güçlendirir.
Dolayısıyla farklı fonksiyonlar doğar.
TASFİYE, sahih olmayan bilgi, değer, korku, aidiyet ve alışkanlıkların ayrıştırılmasıdır.
ISLAH, bozulmuş ilişkinin veya işleyişin yeniden sahih nispetine yaklaştırılmasıdır.
TESVİYE, fıtrî kuvvelerin dengeli biçimde yerlerine oturmasıdır.
İNŞA, yeni sahih ilişki, kapasite ve davranış biçimlerinin ortaya çıkmasıdır.
Bunların hiçbiri birbirinden bütünüyle kopuk değildir.
Çoğu zaman aynı yüzleşme; bir şeyi tasfiye eder, başka bir şeyi ıslah eder, üçüncü bir kuvveyi tesviye eder ve yeni bir davranışı inşa eder.
YÜZLEŞME VE MÜCADELE
Her sahih farkındalık doğrudan değişim üretmez.
Çünkü eski sistemin direnci vardır.
Alışkanlık vardır.
Menfaat vardır.
Korku vardır.
Sosyal çevre vardır.
Nefsin direnci vardır.
Bu nedenle yüzleşmenin bir aşamasından sonra mücadele kaçınılmaz hâle gelebilir.
Burada cihad kavramının özneleşme açısından temel fonksiyonlarından biri görünür:
Hakikat görülmüş ve talep doğmuş olsa dahi, eski halin devamını sağlayan kuvvetlere karşı iradenin seferber edilmesi gerekir.
Bu sebeple; YÜZLEŞME - TALEP -"CİHAD/MÜCADELE - DAVRANIŞTA YENİ İSTİKAMET bağı ortaya çıkar.
Fakat mücadele de yine dışarıdan zorlanan bir disiplin değildir.
Kişinin gördüğü ve talep ettiği hakikatin gerektirdiği iç seferberliktir.
YÜZLEŞMENİN FITRÎ AVANTAJI
Bütün bunları bir arada düşündüğümüzde yüzleşmenin diğer birçok eğitim ve değişim yönteminden farkı daha netleşiyor.
Yüzleşme ideal durumda;
dış müdahaleyi azaltır,
iç idraki artırır;
manipülasyonu azaltır,
şahitliği artırır;
tek kanallı bilgiyi azaltır,
çok boyutlu tecrübeyi artırır;
hazır kararı azaltır,
kişisel talebi artırır;
mekanik standardizasyonu azaltır,
kişinin kendi baremine uygun ilerlemeyi mümkün kılar;
dış denetimi azaltır,
iç mizanı geliştirir.
Böylece yüzleşmenin amacı insanı başka birinin istediği yere getirmek değildir.
Amaç: İnsanın kendi gerçeği ve hakikat karşısında kaçamayacağı kadar açık fakat kendi iradesini kaybetmeyeceği kadar özgür bir karşılaşma yaşamasını mümkün kılmaktır.
Bu nedenle yüzleşmenin fıtrî niteliği belki şu formülle özetlenebilir:
• HAKİKATLE TEMAS
• GERÇEKLİKTEN ŞAHİTLİK
• ÇOK BOYUTLU İNSANÎ ETKİ
• İÇSEL MUHAKEME
• ÖZGÜR TALEP
• KİŞİSEL KARAR
• GERÇEK DAVRANIŞ
• DOĞAL SONUÇ = ÖZNEYE AİT DÖNÜŞÜM.
Buradaki son ifade kritiktir: ÖZNEYE AİT DÖNÜŞÜM.
Çünkü yüzleşmenin nebevî ve fıtrî değerinin en önemli unsurlarından biri, ortaya çıkan değişimin eğiticinin, kurumun veya sistemin “eseri” değil, kişinin kendi hakikat ilişkisi içerisinde kendi malı hâline gelmesidir. Ve ancak kendi malı hâline gelen bilgi, idrak, talep, karar ve amel zaman içerisinde ahlâka ve şahsiyete dönüşebilir.
