SİSTEMİK BÜYÜK ÇARPIŞMA

Yeryüzünde, küreselden yerele kadar her ölçekte alabildiğine bir rekabet, gizli ve açık çatışmalarla süreç yönetilmeye ve olup bitenler ağırlıkla jeostratejik araçlarla analiz edilip açıklanmaya çalışılıyor. Oysaki bundan büyük başka bir çatışma alanı var ve bu alan çok küçük bir zümrenin bilgisi dâhilinde ve jeostratejik çatışmaya nazaran asimetrik bir etkiye sahiptir.

İnsanların ontolojik özellikleri ile bunlar dikkate alınmadan kurulmuş ve yönetilen sistemler arasındaki bu çatışma/çarpışma, yaygın olarak bilinen ve dikkate alınan bir durum değildir. İnsan doğası hayatın bütün kodlarının esas belirleyicisidir. Bu durumda sadece iki ihtimal vardır. Sistemler ya insan doğasına uygun kurulup yönetilecek ya da bunun dışında verilerle. İnsanlar orijinal doğalarına uygun olmayan sistem ve yönetimler de yaşamak zorunda kalırlarsa, dağılmaya, tükenmeye, tüketmeye başlarlar; çürür ve çürütürler.

Modern sistemler uzun süre insanın ontolojik çözülmesini, çeşitli araçlarla yönetebildi. Tüketim kültürü, medya, ideolojik çerçeveler, ekonomik refah, güvenlik politikaları, eğitim sistemleri ve dijital yönlendirme mekanizmaları sayesinde çözülmenin görünür etkileri geciktirilebildi. Başka bir ifadeyle, ontolojik açık, stratejik araçlarla telafi edilmeye çalışıldı.

Bu durumda sistemler, problemi çözmek için kullandığı araçlarla problemi yeniden üreten bir döngüye girmek zorunda kaldılar.

Büyük çarpışma, insanın ontolojik gerçekliği ile onu yalnızca stratejik araçlarla yönetmeye çalışan sistemlerin karşılaşmasıdır. Çarpışma zaten sürekli yaşanıyor; bu zamanlarda değişen şey çarpışmanın başlaması değil, onu absorbe edebilme kapasitesinin tükenmeye başlamasıdır. Burada ekonomik anlamdaki "kaynak"tan değil, daha geniş anlamda medeniyet sermayesinden söz ediyoruz. Bir sistemin kendini ayakta tutabilmesi için yalnızca para veya askerî güç yetmez. Aynı zamanda güven, meşruiyet, ortak anlam, aidiyet, gönüllü katılım, ahlaki sermaye, nitelikli insan kaynağı, kurumsal itibar, öngörülebilirlik ve toplumsal dayanışma gibi görünmeyen kaynaklara da ihtiyaç vardır.

Bu perspektiften bakıldığında, modern sistemlerin uzun süre yaptığı şey, ontolojik çözülmeyi durdurmak değil; onun sonuçlarını bu görünmeyen sermayeyi tüketerek yönetmek olmuştur. Bunu bir mühendislik benzetmesiyle ifade edebiliriz. Bir binanın taşıyıcı kolonları çatlamaya başlamıştır. Binayı yıkmamak için sürekli yeni iskeleler kurulur, çelik gergiler eklenir, dış cephe güçlendirilir, sensörler yerleştirilir. Uzaktan bakıldığında bina hâlâ ayaktadır. Fakat aslında yapılan, binayı iyileştirmek değil; çöküşü sürekli ertelemektir. Her yeni destek sistemi de kendi bakımını, enerjisini ve maliyetini gerektirir. Bir noktadan sonra bina, kendi ağırlığından çok onu ayakta tutan desteklerin ağırlığını taşımaya başlar.

Toplumsal düzeyde de benzer bir mekanizma düşünülebilir. İnsan, kendi iç düzeniyle yaşayamadığında sistem dışsal düzenlemeleri artırır. Dışsal düzenleme arttıkça insanın iç kapasitesi daha da körelir. İç kapasite köreldikçe daha fazla dışsal düzenleme gerekir. Böylece kendini besleyen bir döngü oluşur. Bu durum için kullanılabilecek; "kaşık dibe değiyor" ifadesini, sistemin telafi kapasitesinin sınırına yaklaşması şeklinde okumak gerekir. Burada tükenen yalnızca ekonomik kaynaklar değildir; belki daha önemlisi, sistemlerin dayanabildiği yapısal tamponlardır.

Geleceğin temel sorusu şu olabilir: Bir medeniyet, ontolojik sermaye üretmeden ne kadar süre stratejik sermaye tüketerek ayakta kalabilir?

Bu soru, klasik jeopolitik analizlerin çoğunda yeterince yer almaz. Çünkü onlar güç dağılımına odaklanır. Oysa bu çerçevede daha temel bir soru vardır: Gücün beslendiği insan kaynağının ontolojik niteliği nedir ve bu kaynak yenileniyor mu, yoksa tüketiliyor mu? Eğer yenilenmiyorsa, en güçlü görünen aktör bile uzun vadede kendi stratejik araçlarının başarısının kurbanı hâline gelebilir. Çünkü başlangıçta sistemi koruyan araçlar, zamanla sistemin üzerinde taşınması gereken ek yükler üretir.

Bu nedenle ifade edilen paradigma, "güç analizi"nden çok bir medeniyet metabolizması analizi olarak okunabilir. Nasıl ki canlı bir organizma yalnızca enerji alarak değil, dokularını sürekli yenileyerek yaşar; bir medeniyet de yalnızca ekonomik veya askerî kaynaklarla değil, insanın ontolojik ve ahlaki kapasitesini yeniden üretebildiği ölçüde sürdürülebilir olur. Bu yeniden üretim zayıfladığında, stratejik araçlar bir süre denge sağlayabilir; ancak onların etkisi de beslendikleri insan ve kurum zemini aşındıkça giderek azalabilir.

Bu çerçevede "büyük çarpışma," ani bir patlama olmaktan ziyade, telafi kapasitesinin kritik eşiği aşması olarak tanımlanabilir. O eşiğin ardından sistemler artık sorunları çözmekten çok, sorunların hızını azaltmaya çalışır. En belirgin işaret ise her yeni müdahalenin bir öncekine göre daha fazla kaynak gerektirmesi ve daha az sonuç üretmesidir. Bu, karmaşık sistemler literatüründe de görülen bir olgudur. 

Bir sistem, kendi temel üretici kapasitesini yenileyemediğinde, telafi mekanizmalarının marjinal verimi zamanla düşer ve sürdürülebilirlik baskı altına girer. Bu gözlem, hangi medeniyet veya sistem için geçerli olursa olsun, genel bir yapısal analiz olarak değerlendirilebilir.